Waarom hebben sommige culturen geen woord voor de kleur blauw? Daarover verwonderen taalkundigen zich al langer. Uit een nieuwe studie blijkt dat mogelijk de zon daar een handje in heeft: in gebieden met meer uv-straling ontbreekt het woord vaker.

Dit artikel is afkomstig uit de Volkskrant. Elke dag verschijnt een selectie van de beste artikelen uit de kranten en tijdschriften op NU.nl. Daar lees je hier meer over.

In verschillende talen verspreid over de wereld gebruiken sprekers hetzelfde woord voor blauw als voor groen. Dit zie je bij talen met weinig sprekers, zoals kleine groepen jagers-verzamelaars, als in grotere taalgebieden. Maar er zijn wel overeenkomsten in de leefomgeving van de sprekers van al die talen, concludeerde een Frans, Brits en Nederlands onderzoeksteam onlangs in het wetenschappelijk tijdschrift Scientific Reports.

De onderzoekers koppelden 142 talen aan uiteenlopende data, zoals het klimaat, de luchtvochtigheid, populatiegrootte en hoeveelheid uv-straling. Vooral de hoeveelheid zonlicht bleek een duidelijke voorspeller voor het ontbreken van het woord 'blauw' in het vocabulaire. Maar de onderzoekers vonden ook verbanden met andere factoren, zoals populatiegrootte: hoe meer sprekers een taal had, hoe groter de kans dat ze blauw wél apart benoemden.

Oogletsel

De onderzoekers geven een mogelijke verklaring voor de link tussen zonlicht en gebrek aan het woord 'blauw': schade aan het netvlies. Mensen die gedurende hun leven overvloedig worden blootgesteld aan uv-straling hebben een grotere kans op oogletsel waardoor ze blauw en groen minder goed onderscheiden. In een ver verleden zou dat de taal hebben beïnvloed, beginnend bij de ouderen. Want iets wat je niet ziet, hoef je ook niet te benoemen.

"Er zijn vast meer verklaringen denkbaar, maar ik vind dit wel aannemelijk", reageert Sterre Leufkens, taalkundige aan de Universiteit Utrecht en niet betrokken bij het onderzoek. Hoewel taalverandering vaak start bij jongeren die nieuwe woorden bedenken, kan dit ook best andersom gebeuren. Als steeds minder mensen een woord gebruiken, sterft het uiteindelijk uit. "Al kan het ook dat er nooit een woord voor blauw is geweest, dat is van veel talen niet bekend."

Nieuwe trend

Leufkens vindt het een interessante studie, die aansluit bij een trend in de taalwetenschappen om naar statistische verbanden te kijken. Deden onderzoekers voorheen vooral aan dataverzameling en experimenten in specifieke talen, nu koppelen ze steeds vaker die data.

Het blijft wel vaak gissen naar de oorzaak voor gevonden verbanden. Want waarom zouden talen met meer sprekers bijvoorbeeld wel het woord 'blauw' hebben? De onderzoekers opperen dat bijvoorbeeld een grotere populatie duidt op een cultureel complexere samenleving, die zou bijvoorbeeld eerder verfmengtechnieken ontwikkelen om blauwe kleding te maken. Hoe meer iets aanwezig is in je omgeving, hoe meer behoefte het te benoemen. Maar de onderzoekers geven zelf toe: populatiegrootte is niet echt een goede maat voor 'culturele complexiteit'. Dus er is nog genoeg stof om over verder te discussiëren.