Paus Franciscus legde onlangs beperkingen op aan het vieren van de 'oude' Latijnse mis die eeuwenlang de norm was in de katholiek kerk. Traditionalistische katholieken zijn woedend. Zij zien het als de zoveelste streek die de huidige paus hun levert. 'Het is oorlog.'

Dit artikel is afkomstig uit Trouw. Elke dag verschijnt een selectie van de beste artikelen uit de kranten op NU.nl. Daar lees je hier meer over.

Op 19 juli om 4 uur in de nacht Nederlandse tijd, gooide de katholieke website Rorate Caeli er de volgende tweet uit: 'We zouden je eens graag diep in je ogen willen kijken en je recht in je gezicht zeggen wat we van je vinden: je bent een kleinzielige, wraakzuchtige man met een nare ziel, een pestkop die niets voor elkaar krijgt, vol agressie en onredelijkheid. Je laat je omringen door hielenlikkers, waardoor niemand je ooit heeft verteld hoe het nou echt met je zit. Het is de hoogste tijd dat daar verandering in komt.'

Deze boodschap was niet bedoeld voor een Amerikaanse politicus die zich sterk maakt voor het recht op abortus of een Iraanse rechter die een christen voor tientallen jaren in de gevangenis heeft gegooid. De boodschap was gericht aan de hoogste autoriteit binnen de rooms-katholieke kerk: de paus. Ze zijn bij Rorate Caeli, een pleisterplaats voor traditionele katholieken, woedend op Franciscus. Het is oorlog.

Motu proprio

Op 16 juli legde Franciscus door middel van een motu proprio (een pauselijk besluit 'uit eigen beweging') de viering van de Tridentijnse mis, de oude Latijnse mis, aan banden. In het document met de Latijnse naam Traditionis custodes (Behoeders van de traditie) schreef de paus dat die mis alleen nog gevierd kan worden met uitdrukkelijke toestemming van de plaatselijke bisschop.

Aan priesters die vanaf nu gewijd worden, mag alleen nog toestemming worden gegeven de 'oude mis' te celebreren na instemming van Rome. Franciscus' voorganger, Benedictus XVI, had viering van de oude mis in 2007 juist vrijgegeven. Voor een kleine groep katholieken voelt het alsof hun iets essentieels wordt afgenomen, zoals een VVD-stemmer vindt dat je van de hypotheekrente-aftrek moet afblijven. Traditionalistische katholieken ontlenen hun geloofsidentiteit voor een groot deel aan de Tridentijnse mis. Vandaar die woede.

Eucharistieviering

De Tridentijnse mis is de eucharistieviering volgens de Romeinse Ritus zoals die na het Concilie van Trente (1545-1563) werd vastgelegd. Spreek met traditionalistische katholieken hierover en het is bijna alsof ze over een geliefde spreken. Het is voor hen het hoogtepunt én eindpunt van de liturgische traditie van de kerk. De priester met zijn rug naar het volk, als middelaar tussen God en mensen die het offer van Christus op een bijzondere manier actualiseert.

Tijdens het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965), bedoeld om de kerk bij de tijd te brengen, werd ook de liturgie hervormd. De Tridentijnse mis werd min of meer afgeschaft. De Latijnse mis bleef, maar in afgeslankte vorm, de zogenoemde 'Novus ordo' (Nieuwe orde), ook wel de mis van paus Paulus VI genoemd. Voor de rest werd het toegestaan diezelfde mis in de volkstaal te vieren. De priester draaide zich naar de gelovigen en de eucharistie werd iets van de priester en het volk Gods samen. Dat is de mis die de meeste Nederlandse katholieken elke zondag voorgeschoteld krijgen.

Priesterbroederschap

Een kleine groep katholieken heeft die oude, Tridentijnse mis nooit kunnen loslaten en de liturgische hervormingen van het Concilie nooit willen aanvaarden. De Franse aartsbisschop Lefebvre scheidde zich met een groep aanhangers van de Tridentijnse mis af van Rome en stichtte de Priesterbroederschap Sint-Pius X. Er zat bij katholieken die de liturgische hervormingen afwezen ook iets van heimwee bij naar de tijd dat de rooms-katholieke kerk het nog echt voor het zeggen had en als enige ware kerk van Christus werd beschouwd. De Tridentijnse mis was daar een weerspiegeling van.

Paus Benedictus XVI had begrip voor dit soort gevoelens. Hij was zelf groot geworden met de preconciliaire mis en is er zich altijd in thuisblijven voelen. In 2007 gaf hij met het document Summorum Pontificum de traditionalisten hun zin en de oude mis weer alle ruimte. Dat besluit heeft Franciscus nu teruggedraaid.

Grotere eenheid niet gelukt

Hij rechtvaardigt deze beslissing met het feit dat de door Benedictus XVI in 2007 gehoopte verzoening - met de volgelingen van Lefebvre - en grotere eenheid in de kerk niet is gelukt. Dat blijkt uit een enquête over de Tridentijnse mis die hij vorig jaar onder bisschoppen liet houden. De versoepeling die Benedictus XVI bood, schrijft paus Franciscus, werd "misbruikt om de kloven te verbreden, de verschillen te versterken en onenigheden aan te moedigen die de kerk schaden, haar pad versperren en haar blootstellen aan het gevaar van verdeeldheid". Hij noemt nog net niet het woord 'schisma'.

Dit is dus niet alleen een liturgische strijd, het gaat om veel meer. Veel 'aanhangers' van de oude Latijnse mis hebben het land aan bijna alles wat de kerk van Rome na het Concilie overkomen is, inclusief paus Franciscus en waar hij voor staat.

"Goed dat paus Franciscus dit besluit genomen heeft", zegt Paul van Geest, hoogleraar kerkgeschiedenis in Tilburg en Leuven. "Vooropgesteld dat liturgie pluriform kan zijn, op basis van regionale verschillen - denk aan de liturgie van de Oosterse kerken die met Rome verbonden zijn - is het goed dat hij in de kerk van het Westen uniformiteit nastreeft. Liturgie bepaalt meer dan ooit de identiteit van de katholiek. Hoe uniformer deze identiteit, hoe meer cohesie in de kerk. Franciscus gaat op deze wijze dissonantie tegen."

Maar juist dit laatste maakt die kleine, maar luidruchtige groep van traditionalistische katholieken zo boos.

'Dictatoriale ingreep' van Fransiscus

De Nederlandse priester Cor Mennen, ook al geen vriend van deze paus, heeft het op zijn blog over een 'onbegrijpelijke dictatoriale ingreep' van Franciscus. De Amerikaanse theoloog en publicist George Weigel noemt Traditionis custodes, 'theologisch incoherent, pastoraal polariserend, onnodig' en 'wreed'. Maar de vraag is of er zoveel gaat veranderen en of de oude mis werkelijk gaat verdwijnen zoals sommigen hopen en anderen vrezen.

De reden daarvoor is dat Franciscus de bisschoppen de bevoegdheid geeft om te bepalen of de Tridentijnse mis in zijn bisdom gevierd mag worden. In die zin past dat document met die Latijnse naam prima in het streven van deze paus om het bestuur van de rooms-katholieke kerk te decentraliseren. Al legt hij het dan wel weer dwingend op.

De mis blijft

Bisschoppen bepalen dus het lot van de oude mis. Dat betekent dat er op heel veel plekken niet zoveel gaat veranderen en in andere bisdommen juist veel. Zo blijft in het bisdom Haarlem-Amsterdam het gebruik van het 'oude' misformulier toegestaan, maar hebben de bisschoppen van Costa Rica bepaald dat de preconciliaire mis in alle acht bisdommen die het land telt, voortaan verboden is.

En zo zijn de traditionalistische katholieken overgeleverd aan wat zij zien als de willekeur van bisschoppen. Dat kan meevallen zoals bij de bisschop van Haarlem-Amsterdam, of tegenvallen, zoals bij de huidige bisschop van Rome. Hoe groot de wanhoop en woede in het traditionele kamp is, blijkt ook uit een andere tweet van Rorate Caeli : 'Franciscus zal sterven, de mis zal altijd blijven bestaan'.

De tijd - niet de betrouwbaarste partner voor mensen die naar vroeger verlangen - zal het leren.