Er is veel kritiek op Egyptische gevangenissen. Tijdens een rondleiding van het ministerie van Binnenlandse Zaken krijgen journalisten een perfect plaatje voorgeschoteld in een brandschoon cellencomplex. Wat is de realiteit?

Dit artikel is afkomstig uit Trouw. Elke dag verschijnt een selectie van de beste artikelen uit de kranten op NU.nl. Daar lees je hier meer over.

Met houtskool wordt met precisie een portret van de Egyptische president Al Sisi afgerond. "Ik word aangemoedigd om te tekenen tijdens mijn gevangenschap en ze geven mij al het benodigde tekenmateriaal", vertelt de tekenaar. Naast hem is ­opzichtig een setje gloednieuwe en ongeslepen potloden neergelegd.

Het plaatje past precies in het beeld dat het Egyptische ministerie van Binnenlandse Zaken wil laten zien in deze voor journalisten georganiseerde rondleiding in de gevangenis. Na onophoudelijke kritiek van mensenrechtenorganisaties op de behandeling van gevangenen hoopt Egypte op deze manier dat beeld te keren.

Klaar voor het corona-vaccin.

Klaar voor het corona-vaccin.
Klaar voor het corona-vaccin.
Foto: Rene Clement

Een greep uit de vele rapporten van onder meer Human Rights Watch, Amnesty International en de VN: Tienduizenden gevangenen in Egypte zitten willekeurig en in toenemende mate onder erbarmelijke omstandigheden vast. Vrijheid van meningsuiting bestaat niet, meerdere gevangenen kwamen om het leven na martelingen, en medische zorg ontbreekt. Al jaren roepen deze organisaties Egypte op de omstandigheden van gevangenen te verbeteren.

De verspreiding van COVID-19 in de overvolle gevangenissen van Egypte heeft de zaken alleen maar erger gemaakt. "Egypte is een openluchtgevangenis voor criticasters geworden", schrijft Amnesty in een rapport.

Onafhankelijke waarnemers krijgen nooit toegang

Door het flink toegenomen aantal politieke gevangenen in het land, zijn er de afgelopen tien jaar zeker 35 gevangenissen bijgebouwd, volgens de lokale mensenrechten­organisatie Arabic Network for ­Human Rights Information.

Die kritiek is Egypte, dat de rapporten steevast bestempelt als 'ongefundeerd', toch een doorn in het oog. Met name de veelgehoorde kritiek dat onafhankelijke waarnemers nooit toegang krijgen tot de gevangenissen, leidde ertoe dat journalisten vandaag zijn uitgenodigd om verschillende gevangenissen in het land te bezoeken.

Zo rijden we in een bus met het portret van Al Sisi op de zijkant naar de gevangenis. Daar is de onder­minister van binnenlandse zaken ­Tareq Marzouq, opgetrommeld om extra gewicht in de schaal te leggen. Ook houdt Salah Salam, lid van de Nationale Raad voor Mensenrechten, 'een inspectie'.

Maken jullie elke dag vers brood?

Bij binnenkomst wordt eerst een groepje gevangenen getoond dat de coronavaccinatie krijgt. Mensenrechtenorganisaties riepen de overheid hier al langer toe op. Egypte zegt vijfduizend oudere en chronisch zieke gevangenen te hebben ingeënt.

De Egyptische journalisten dwalen als een zwerm bijen om de delegatie functionarissen heen, terwijl Salam op elke afdeling onder het oog van de journalisten en de draaiende camera's gesprekken aangaat met de gevangenen. In de grote bakkerij stapt Salam af op een gevangene met een tree brood. "Maken jullie elke dag vers brood? En hoeveel broden maken jullie dan?" Mannen in pak van het ministerie van Binnenlandse Zaken houden intussen alles scherp in de gaten en laten niet zomaar een journalist onbewaakt over het gevangeniscomplex lopen.

Op de binnenplaats.

Op de binnenplaats.
Op de binnenplaats.
Foto: Rene Clement

Terwijl de Egyptische journalisten Salam op de voet volgen, blijft één cameraman vooral de Trouw-journalist en diens fotograaf filmen. Even later blijft iemand van het perscentrum voor buitenlandse correspondenten aandringen op een interview voor de Egyptische staatstelevisie. "Gewoon, om te vertellen wat je hier ziet." Iets wat enkele hoofdredacteuren van Egyptische kranten wel doen, daarbij benadrukkend hoe de levensstandaard in gevangenissen de afgelopen jaren vooruit is gegaan.

Georkestreerd bezoek

"Het probleem is dat Egypte zich vooral druk maakt over hoe mensenrechtenorganisaties berichten over Egypte", zegt Hussein Baoumi van Amnesty International. "Dat willen ze veranderen en daar gaat de aandacht naartoe, niet naar het daadwerkelijk verbeteren van de omstandigheden in de gevangenissen." Al ­jaren doet Baoumi vanuit het buitenland onderzoek naar de mensenrechtensituatie in Egypte. "Er zijn veel complottheorieën dat buitenlandse mogendheden het imago van Egypte schade willen toebrengen, maar met dit soort ­bezoeken voor journalisten doen ze dat vooral zelf."

Alle gevangenen tijdens het bezoek komen relatief snel vrij, omdat zij al op leeftijd zijn, wat opmerkelijk is in een land waar twee derde van de bevolking jonger dan 30 is. De cellen van de gevangenen mogen we niet bezoeken. "Maar je hebt toch gezien hoe ze leven en hoe de omstandigheden zijn?", reageert ­Walid Ali van het ministerie van Binnenlandse Zaken enigszins verbaasd op de terugweg in de bus.

Het verrast Baoumi niet. "Uiteraard laten ze je bij zo'n bezoek niet met politieke gevangenen spreken of de cellen zien waar gevangenen meestal maar 1,1 vierkante meter per persoon hebben en om beurten moeten slapen." Dat leidt volgens hem tot een sterk verslechterende gezondheid. Door de toegang tot gezondheidszorg te ontzeggen, probeert Egypte de gevangenen te intimideren en te kwellen, meldde Amnesty eerder.

Op een hagelnieuwe hometrainer

Die kritiek lijkt in Egypte te zijn aangekomen: in de ziekenzaal vertellen de gevangen gewillig over de goede ziekenzorg, elders is de tandarts druk bezig, er is een zaal waar fysiotherapie inclusief massages voor de gevangenen plaatsvindt en een gevangene fietst op een hagelnieuwe hometrainer.

Wat de journalisten zien, is een georkestreerd bezoek waarbij alle gevangenen splinternieuwe witte schoenen dragen, die je in het stoffige woestijnland geen dag schoonhoudt, en waar niemand het achterste van zijn tong wil laten zien. "Ik zit vast voor diefstal", zegt een gevangene desgevraagd. Maar van wat dan? "Van spullen." Wat heb je dan gestolen? "Dingen."

Ze benadrukken hoeveel ze in de gevangenis geleerd hebben

Verder dan dit soort 'gesprekjes' komt het niet, ook al beweren de ­gevangenen dat ze geen instructies hebben gekregen over hoe ze zich moeten gedragen en wat ze moeten zeggen. Ze benadrukken wel hoeveel ze binnen de gevangenismuren geleerd hebben. "De enige media die dit zo naar buiten brengen, zijn de Egyptische media die onder controle staan van de staat", zegt Baoumi. "Een fatsoenlijke journalist zal dit verhaal niet zo brengen."

Daags na het bezoek plaatsen verschillende Egyptische media nagenoeg dezelfde berichten en foto's. De krant youm7 schrijft dat 'de buitenlandse correspondenten erg onder de indruk waren van de mensenrechtensituatie in de gevangenis'.