Jordy en Helma zijn al jaren zwaar verslaafd aan GHB en leven meestal op straat. Ze willen uit dit barre leven, het hulptraject in. Maar dat valt vies tegen. In de daklozenopvang in Breda komen ze vertellen over hun problemen. De afspraak loopt echter niet zoals gedacht. Wat heet.

Dit artikel is afkomstig uit Brabants Dagblad. Elke dag verschijnt een selectie van de beste artikelen uit de kranten op NU.nl. Daar lees je hier meer over.

De twee hoopjes ellende die aanschuiven aan tafel staren zwijgend in het niets. Preventiewerker Alex van Dongen van de Brabantse verslavingszorginstelling Novadic-Kentron zag al veel drugsmisère. Hij schrikt zich toch een hoedje: "Jezus! Zo heb ik jullie nog nooit gezien!"

'Bedrijfsongeluk'

We blijken getuigen te zijn van een 'bedrijfsongeluk' dat typerend is voor dakloze GHB-verslaafden die willen beginnen aan het lange, moeizame ontwennings- en zorgtraject. "Ze zitten vol in delier, hebben mega-ontwenningsverschijnselen", legt de expert uit.

Wat er precies is gebeurd? Jordy begint te stamelen: "Vanmorgen om zes uur was onze GHB ineens op. We hebben wel tien dealers gebeld. Ze namen niet op. Of waren naar het werk. Vanavond om half zeven kunnen we bij iemand terecht. Nou ja, als we aan geld kunnen komen dan. Hoe laat is het eigenlijk? Pas half één! Nee, zo lang nog. Dat hou ik niet vol."

De totale staat van verwarring en hulpeloosheid geeft aan hoe verwoestend GHB-verslaving is, volgens experts een van de ergste verslavingen. Zware gebruikers kunnen vijf, hooguit zes uur zonder dosis, ook 's nachts, zegt Van Dongen. Nu zijn ze ingestort in de daklozenopvang, maar dat gebeurt ook in woonwijken met als gevolg overlast, bange burgers en politie, ambulance en crisisdienst die weer moeten opdraven.

Eigen GHB meebrengen in opvang

Jordy en Helma lijken wel zombies, maar het wordt mogelijk nog erger voor hen. Dat blijkt uit de uitleg van Annemie Kakebeeke. Zij is persoonlijk begeleider in de daklozenopvang van de Stichting Maatschappelijke Opvang (SMO)Breda. De buddy's mogen hier weliswaar overnachten maar alleen op voorwaarde dat ze elke dag hun eigen voorraadje GHB meebrengen: "Dan blijven ze rustig en verstoren ze andere bewoners niet." Kakebeeke is begaan met het trieste lot van de twee, maar de regels zijn er niet voor niets: "Ik moet jullie nu dus eigenlijk buiten zetten."

Jordy's moeder Liesbeth is thuis de wanhoop nabij. Wederom dreigt haar 31-jarige zoon vroegtijdig uit de hulplijn te kukelen. De makke is dat voor GHB-patiënten geen alternatief onderhoudsmedicijn voorhanden is voor gebruik tot aan de opname in de detoxkliniek, zoals methadon bij heroïneverslaving. "En wij mogen als organisatie geen GHB voor hen kopen. Dan zouden we zelf drugsdealer zijn", schetst Kakebeeke het dilemma.

Liesbeth, zelf een zorgprofessional, barst in tranen uit: "Vertel me waar ik GHB kan kopen. Dan haal ik het nu voor hem." Maar of dat een goed idee is? De afgelopen jaren gaf de bezorgde vrouw al haar spaargeld, ruim 11.000 euro, weg aan haar zoon voor de aanschaf van GHB. "En speed en coke en hasj, noem maar op. Alles wat verdooft." Het 'bedrijfsongeval' is voor moeder en hulpverleners het bewijs dat er snel een onderhoudsmedicijn moet komen.

De West-Brabantse moeder treurt om het trieste leven van haar kind. Zijn eigen dochtertje en zoontje zien hem al jaren niet of amper meer. Jordy kampt zoals veel zware GHB-verslaafden met een complexe, meervoudige problematiek. "Hij heeft adhd, gedragsproblemen en een persoonlijkheidsstoornis, net als zijn vader die ook verslaafd was", vertelt Liesbeth. "Hij legt me het vuur vaak na aan de schenen en kan hier echt niet meer wonen, maar mag altijd komen eten."

In de daklozenopvang staat Helma plots op. Ze mompelt dat ze naar haar kamer wil en wankelt de ruimte uit. Later schuifelt ze op de gang nog een keer doelloos langs, maar ze komt niet terug. Vergeten. Jordy staart met gebogen hoofd naar zijn pijnlijk opgezwollen handen en kreunt: "Hoe laat is het?"

Zoals alle dakloze GHB-verslaafden zijn de twee totaal ontheemd en losgeraakt van de samenleving. "Ik heb altijd gepikt om aan eten te komen, ben meerdere malen veroordeeld", vertelt Jordy. Het betekent ook: geen werk, uitkering, onderdak, ID, postadres, actieve bankrekening en zorgverzekering. Niks. Alsof je niet bestaat. In elk geval niet op papier, maar die zaken zijn allemaal wel nodig om in het zorgtraject te komen. Zonder ID en postadres geen uitkering, zonder uitkering geen verzekering en zonder verzekering geen opname in de detoxkliniek.

Dakloze GHB-verslaafden zonder uitkering moeten vaak stelen om eten en drugs te kunnen betalen. Scooters en fietsen zijn dan een geliefde prooi.

Dakloze GHB-verslaafden zonder uitkering moeten vaak stelen om eten en drugs te kunnen betalen. Scooters en fietsen zijn dan een geliefde prooi.
Dakloze GHB-verslaafden zonder uitkering moeten vaak stelen om eten en drugs te kunnen betalen. Scooters en fietsen zijn dan een geliefde prooi.
Foto: Eric Elich

Jordy moet om te beginnen zichzelf dus administratief terug op de kaart zetten. Een klus die voor een gewone burger al pittig is, laat staan voor een niet functionerende verslaafde. Jordy's moeder en zorgbegeleiders verbazen zich daarbij over alle bescheiden en bewijzen die de gemeente vraagt bij de aanvraag van een daklozenuitkering. "Alsof een dakloze verslaafde die jarenlange in deplorabele staat leefde de administratie altijd netjes heeft bijgehouden! Het is gewoon niet realistisch."

Een paar voorbeelden. De gemeente Breda wil Jordy's bankafschriften van het afgelopen jaar zien, met name om te controleren of er (stiekem) eigen vermogen is. Alleen dat kostte Jordy en zijn begeleiders al vier weken en meerdere afspraken bij de bank, die aanvankelijk niet meewerkte omdat hij geen saldo en ID had. "Bovendien rekende de bank zo'n 100 euro voor de afschriften, geld dat hij niet heeft."

Moeder en vrienden maakten af en toe kleine bedragen aan Jordy over, om hem te ondersteunen. De gemeente wil nu ook dat hij schriftelijke verklaringen van die mensen overlegt met uitleg over hun overboekingen. "Dat lukt gewoon niet, die vrienden zijn vaak zelf gebruikers", zegt Van Dongen. Moeder Liesbeth windt zich op over de voorwaarden: "Jordy moet ook aangeven welke inkomsten uit criminele activiteiten kwamen. Maar hij heeft toch geen kwitantie van een gestolen scooter of tv!"

Ook moet haar zoon een aantal adressen opgeven om aan te tonen dat hij de afgelopen twee jaar in Breda heeft overnacht en niet in een andere gemeente, want in dat geval zou hij zijn uitkering wellicht daar moeten aanvragen. "Hij is dakloos én verslaafd", verzucht een zorgprofessional. "Hij heeft in tentjes geslapen, bij andere drugsgebruikers op de bank, noem maar op. Daar heb je evenmin bonnetjes van."

'Meer coulance en menselijkheid nodig'

Zorgprofessionals zien dakloze GHB-verslaafden vaak afhaken in dit oerwoud van regels en breken een lans voor 'meer coulance en menselijkheid'. Bestuurder Walter Tibosch van Novadic Kentron pleitte recent nog in deze krant voor betere samenwerking tussen gemeenten, zorg- en welzijnsinstellingen, woonorganisaties en verzekeraars bij de opvang van daklozen: "De problemen zijn zo complex dat de instanties er geen passend antwoord op hebben, mede omdat de verschillende zorghokken door schotten van elkaar zijn gescheiden."

Bij de gemeente Breda zegt Natasja van Meer de actualiteit te kennen. De beleidsadviseur verslavingszorg en maatschappelijke opvang spreekt van een complexe materie. "Er zijn meerdere interne afdelingen en wetten bij betrokken, zoals de Wmo, Participatiewet en Publiekszaken. We missen vooral een sluitende aanpak."
'We hebben veel geleerd. Alle problemen bij GHB zijn in het kwadraat'

Het goede nieuws is volgens de ambtenaar dat er beweging is. Eerst was er in Breda de pilot met GHB-bedden in de daklozenopvang en in navolging van die gemeente en Etten-Leur gaan in de hele regio speciale teams GHB-verslaafden nu beter in de gaten houden. "We hebben veel geleerd. Alle problemen bij GHB zijn in het kwadraat. De motivatie van de verslaafden is grillig. Ik sta ook achter de verkenning van toepassing van medicinale onderhouds-GHB. Want dat brengt rust. Verslaafden haken nu te snel af."

'Soepele aanpak nodig'

Van Meer zegt dat de GHB-problematiek 'maatwerk en een soepele aanpak vergt'. "We kúnnen uitzonderingen maken voor deze bijzondere doelgroep. We zijn daarover in gesprek." Nog een lichtpunt: de B7 gemeenten - dat zijn de grote steden in Brabant - zijn samen met Nijmegen een Verslavingszorg/GHB-overleg begonnen. "Ze onderkennen de knelpunten in de ketenaanpak", aldus Van Meer.

Terug naar de daklozenopvang. Jordy houdt het niet meer, de klok wil maar niet sneller vooruit. "Goh, zo'n medicinale onderhoudsdosis zou nu geweldig zijn!" Hij hoopt op een snelle opname voor ontwenning en daarna beschermd wonen op het platteland bij een boer van NovaFarm-Grip. "Ik ben al eerder afgekickt in een groep in de stad. Niks voor mij: te druk, te chaotisch, te veel foute prikkels. Na een paar maanden viel de hele groep omver."

Iwan van Esch van NovaFarm-Grip en Corina de Bont van zorgboerderij De Bonte Koe in Sprundel bij een van de drie wooneenheden voor afgekickte verslaafden die hier onder begeleiding komen wonen en werken.

Iwan van Esch van NovaFarm-Grip en Corina de Bont van zorgboerderij De Bonte Koe in Sprundel bij een van de drie wooneenheden voor afgekickte verslaafden die hier onder begeleiding komen wonen en werken.
Iwan van Esch van NovaFarm-Grip en Corina de Bont van zorgboerderij De Bonte Koe in Sprundel bij een van de drie wooneenheden voor afgekickte verslaafden die hier onder begeleiding komen wonen en werken.
Foto: Pix4Profs

Belangrijke speler

NovaFarm-Grip is een belangrijke speler in het geheel, zeggen zorgprofessional. De organisatie is een van de weinige aanbieders van beschermd wonen in Brabant die nog GHB-verslaafden met hun zware problematiek plaatst. "Ze zijn ook nog eens succesvol", weet preventiewerker Van Dongen. "We hebben een slagingspercentage van 65 procent", beaamt bestuurder Bart van den Boogaard, "wat niet wil zeggen dat cliënten geen uitglijder meer maken."

Op zorgboerderij De Bonte Koe van Corina en Richard de Bont in Sprundel staan drie kleine woonunits voor klanten van NovaFarm-Grip. De boerin is enthousiast over de zorgformule: "Op onze boerderij ontbreken foute prikkels en hebben de mensen veel afleiding door zinvol werk. Ze hoeven geen vogelkooitjes te bouwen. Toch is het niet makkelijk, hoor. Vooral GHB'ers dragen een behoorlijk rugzakje. Het is vallen en opstaan."

'Klik met dieren'

Stefan (36) uit Steenbergen was aan cocaïne verslaafd. De 'hulpboer' schuift aan voor een gezamenlijke boerenlunch met zijn collega's en de boerin: zelfgemaakte hamburger, rode bietjes en aardappel. Stevige kost, die er goed ingaat. "Het is aanpakken hier: de stallen uitmesten, koeien verzorgen, 's avonds fietsen en moe naar bed. Lekker gevarieerd werk en je krijgt een klik met die dieren. Dat werkt therapeutisch. Ik ben thuis al eerder gestopt, maar daar lukte het niet. Hier heb ik een stok achter de deur."

Het succes heeft een bijzondere keerzijde. De vraag is zo groot bij NovaFarm-Grip dat wachttijden oplopen. Daardoor blokkeert de doorstroming in het hele zorgtraject, zien zorgverleners. Van den Boogaard: "We willen in sommige gebieden graag en snel uitbreiden. Maar heel wat gemeenten werken niet echt mee. Ze vinden zorg aan ex-verslaafden goed, maar liever niet in hun achtertuin."

Een voorbeeld is de gemeente Zundert, waar een aspirant-zorgboer twee wooneenheden voor beschermd wonen wil bouwen in een schuur. Het gemeentelijk team vergunningen geeft de aanvrager weinig kans van slagen: 'De bouw van nieuwe woningen in het buitengebied is tegen het provinciale en gemeentelijke beleid'. De gemeentewoordvoerder: "We zijn staan niet negatief tegenover locaties voor NovaFarm-Grip. Maar we hebben wel te maken met regelgeving."

Iwan van Esch van NovaFarm-Grip zegt dat gemeentelijke ambtenaren wel vaker uit dit vaatje tappen: "Ze gaan op hun strepen staan. Maar er zijn mogelijkheden voor tijdelijke woonunits, net als voor arbeidsmigranten. Soms snapt Van Esch het niet: "Bij de ene gemeente kan het snel en bij de andere stuit je op blokkades. En dat terwijl het mes aan twee kanten snijdt. Voor de zorgboer is dit een verdienmodel. Die krijgt per cliënt een bedrag. Dat betekent dat hij geen 200 koeien nodig heeft, maar toekomt met 80. Dit is toch wat de overheid wil: meer kleinschalige boerderijen! Goed voor landschap, natuur en omgeving."

Van de straat terug in de opvang

Hoe het intussen met Jordy gaat? Hij werd volgens de regels uit de nachtopvang gezet, leefde dagen op straat maar is sinds vorige week weer welkom. Moeder Liesbeth: "Heeft hij in elk geval een bed, douche en warme prak. De mentor van de MSO heeft de laatste papieren ingeleverd voor zijn uitkeringsaanvraag. Dat is een lichtpuntje. Maar het blijft een gevecht." En Helma, die twee dochters heeft? Zij leefde ook weer een paar weken op straat en zit sinds donderdag opnieuw in de opvang.