De verkiezingen zitten erop en de formatie is gestart. Wij houden je de komende periode wekelijks op de hoogte van de relevantste gebeurtenissen.

Inmiddels is er een week verstreken sinds de start van de formatie en zijn we weer terug bij af. Twee nieuwe verkenners moeten helemaal opnieuw beginnen om zo een poging te doen om het vertrouwen van de lijsttrekkers van de nieuw gekozen partijen terug te winnen.

De afgelopen formatieweek - die niet snel vergeten zal worden - ging van start met zeventien gesprekken. Alle lijsttrekkers gingen op bezoek bij toenmalig verkenners Kajsa Ollongren (D66) en Annemarie Jorritsma (VVD) om hun eerste wensen voor een nieuwe coalitie door te geven. Voor de lijsttrekkers van de nieuwe partijen was zelfs een gebakje klaargezet.

De voorkeuren van de lijsttrekkers werden in de loop van de week duidelijk. Alles op een rijtje zettend waren de verschillen tussen VVD-leider Mark Rutte en D66-leider Sigrid Kaag overduidelijk: Rutte ziet JA21 of ChristenUnie het liefst aanschuiven, terwijl Kaag waarschijnlijk liever naar de linkse partijen kijkt. Ze noemde geen partijnamen, maar haar brief aan de verkenners met de belangrijkste thema's die een volgend kabinet moet aanpakken, kwam erg overeen met de brieven van GroenLinks en PvdA.

Hoe de kaarten waren geschud vóór de verkenning klapte

  • VVD-leider Rutte en D66-leider Kaag moeten op zoek naar twee andere partijen
  • Rutte wil in ieder geval graag het CDA erbij hebben
  • CDA-leider Hoekstra houdt de boot nog af
  • Nieuwkomer JA21 dient zich aan op het toneel
  • Rutte en JA21-leider Eerdmans spreken voorkeur uit voor coalitie met CDA en D66
  • Kaag noemt samenwerking met JA21 "moeilijk voorstelbaar"
  • Rutte ziet in CU een andere optie, CU-leider Segers vindt dat grotere partijen eerst aan de beurt zijn
  • Kaag noemt geen partijnamen, maar wil progressief kabinet
  • PvdA-leider Ploumen laat nogmaals weten alleen samen met andere linkse partij mee te willen doen
  • Klaver (GroenLinks) sluit meeregeren niet uit, maar wil een links kabinet
  • SP-leider Marijnissen denkt dat meeregeren niet voor de hand ligt
  • PVV en FVD worden nog steeds uitgesloten door andere partijen

Blunder van Ollongren zet formatie op scherp

Na een dagje rust op woensdag zaten de verkenners donderdagochtend weer klaar in de Stadhouderskamer om eerst Rutte en daarna Kaag te spreken. Rond 9.00 uur verliet Ollongren echter plotseling het gebouw aan het Binnenhof. Een aanwezige ANP-fotograaf maakte vervolgens de nieuwsfoto die de verkenning deed klappen. Ollongren, die net te horen had gekregen dat ze positief was getest op het coronavirus, droeg onder haar arm namelijk (zichtbaar) vertrouwelijke notities.

Met name de dubieuze aantekening "positie Omtzigt: functie elders" deed veel stof opwaaien. Het wekte de indruk dat mensen die betrokken zijn bij de formatie het CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt weg willen hebben. Hij beet zich jarenlang vast in de toeslagenaffaire en zit inmiddels al wekenlang oververmoeid thuis. De afgelopen tijd verschenen in de media verschillende berichten waarin gesuggereerd werd dat er spanningen tussen hem en de CDA-top zijn.

Hoewel iedereen zich donderdagochtend vooral nog afvroeg waarom Ollongren in afwachting van haar testuitslag aan het werk was in plaats van thuis, was de hamvraag vier uur later wie de positie van Omtzigt ter sprake zou hebben gebracht tijdens de verkenning.

"Bizar, dit inkijkje in de aantekeningen van verkenner Ollongren. Onderwerpen die geen van alle met mij zijn besproken en waar zij ook niet over gaat", reageerde CDA-leider Wopke Hoekstra meteen. Ook Rutte zei donderdagavond dat hij en Kaag het niet over Omtzigt hadden gehad tijdens de formatiebesprekingen.

Tweede Kamer wil opheldering over de notities over Kamerlid Omtzigt

De Tweede Kamer wil de onderste steen boven. Wie schreef de notities? En waar kwam de input dan vandaan? Inmiddels hebben de nieuwe verkenners Wouter Koolmees (D66) en Tamara van Ark (VVD) laten weten dat de passage over het CDA-Kamerlid is voortgekomen uit "meerdere invalshoeken, waaronder berichten in de media".

Ondanks deze verklaring zijn er nog veel vragen onbeantwoord. In de media is veel geschreven over Omtzigt, maar "functie elders" impliceert misschien toch meer dan dat. Het kan zijn dat de oud-verkenners de perikelen binnen het CDA en de mediaberichten over Omtzigt wilden bespreken, maar waarom dan al "functie elders" werd genoteerd, is onduidelijk. Ook is nog niet bekend wie de aantekeningen heeft opgesteld.

Koolmees en Van Ark gaven geen antwoord op deze vragen en verwezen door naar hun voorgangers. Komende woensdag staat een debat tussen de nieuwe Tweede Kamer en oud-verkenners Ollongren en Jorritsma gepland.

De aantekeningen van Kajsa Ollongren.

De aantekeningen van Kajsa Ollongren.
De aantekeningen van Kajsa Ollongren.
Foto: ANP

Kwestie zal gevolgen hebben voor verder verloop van formatie

Verkenners Van Ark en Koolmees wacht nu de moeilijke taak om het vertrouwen van de partijen terug te winnen. Het is ongekend en zeer kwalijk dat de positie van een Kamerlid ter discussie wordt gesteld in een formatie.

Het vormen van een nieuwe coalitie was al een opgave, maar zal nu een nog zwaardere klus worden. De notities zullen zeker niet goed gevallen zijn binnen het CDA. Naast de kwestie-Omtzigt stond ook de "onderhandelingsstijl" van Hoekstra genoteerd als aandachtspunt. Waar Rutte het CDA eerder nog ongevraagd tot de coalitie rekende, zal die partij nu niet zo makkelijk meer aanschuiven.

Daarnaast stond geschreven dat "linkse partijen elkaar niet echt vasthouden". PvdA-leider Lilianne Ploumen liet na publicatie van de foto dan ook direct weten dat het standpunt van haar partij was en is: "niet zonder andere linkse partij aan tafel".

De blunder van Ollongren heeft de onderhandelingspositie van partijen beschadigd en een schaduw geworpen op de formatie.

De verkenners hebben laten weten dat de formatiegesprekken pas hervat worden na het debat van woensdag.