Nu de verkiezingsuitslag bekend is, begint het echte werk. Komende tijd zal er een nieuwe regering worden gevormd. Dit proces noem je de kabinetsformatie. In dit artikel leggen we uit hoe dat werkt.

De formatie gaat donderdagmiddag om 14.00 uur van start. Alle nieuw gekozen fractievoorzitters van de Tweede Kamer kiezen dan een verkenner. Hij of zij gaat onderzoeken wat de wensen van alle partijen zijn en welke partijen samen een coalitie zouden willen vormen. Bij de vorige verkiezingen in 2017 werd oud-minister Edith Schippers (VVD) aangesteld als verkenner.

Hoelang deze verkennende fase gaat duren weet niemand van tevoren. De vorige keer bracht Schippers twaalf dagen na de verkiezingen verslag uit aan de Tweede Kamer.

In zo'n verslag adviseert de verkenner welke coalitie de meeste kans van slagen heeft. Vervolgens debatteert de nieuwe Tweede Kamer, die op 31 maart wordt geïnstalleerd, over dit advies en de verkiezingsuitslag.

Wie zijn de hoofdrolspelers in de formatie?

  • Fractievoorzitter: De leider van de Tweede Kamerfractie. Niet altijd de partijleider, want hij/zij kan ook in het kabinet zitten.
  • Verkenner: De persoon die de verschillende coalitiemogelijkheden onderzoekt.
  • Informateur: De persoon die vervolgens met de beoogde coalitiepartners aan tafel gaat zitten om tot een regeerakkoord te komen.
  • Formateur: Persoon, meestal de beoogde premier, die de kabinetsposten verdeelt.
  • Coalitie: Samenwerking van twee of meer partijen
  • Kabinet: Alle ministers en staatssecretarissen.
  • Regering: De koning en alle ministers.

De verkennende fase zit erop, wat nu? De Kamer wijst opnieuw een of meerdere informateurs aan die met de beoogde coalitiepartners om tafel gaan zitten. De partijen gaan met elkaar in gesprek over allerlei onderwerpen, zoals klimaat, migratie en zorg, om te kijken of zij een regeerakkoord kunnen sluiten.

Hoelang duurt dit? Dit proces kan weken of zelfs maanden duren. Ondanks dat de partijen van tevoren hebben laten weten dat ze mogelijk tot een coalitie kunnen komen, kunnen de onderhandelingen stuklopen.

Dit gebeurde bijvoorbeeld in 2017. Schippers maakte toen half mei bekend dat de formatiepoging van VVD, CDA, D66 en GroenLinks was mislukt, omdat de partijen het niet eens konden worden over asiel en migratie. De eerste drie genoemde partijen wilden naast Turkije, ook met landen in Noord-Afrika vluchtelingendeals sluiten. Dat was een brug te ver voor GroenLinks-leider Jesse Klaver.

Het hele circus begint opnieuw als de formatiepoging mislukt. De informateur geeft de opdracht terug aan de Kamer en vervolgens wordt een nieuwe informateur benoemd. Hij of zij zal opnieuw verkennende gesprekken voeren met partijen om te onderzoeken of een andere coalitie een mogelijkheid is. Als dit lukt zal er opnieuw een informateur worden aangesteld om de onderhandelingen over een regeerakkoord te leiden.

In het regeerakkoord staan de plannen die het kabinet heeft voor de komende kabinetsperiode. In 2017 werd dit akkoord helemaal dichtgetimmerd, waardoor de coalitiepartners als het ware vier jaar lang tot in detail 'vastzaten' aan de gemaakte afspraken.

Dit jaar pleiten onder meer GroenLinks en D66 voor een akkoord op hoofdlijnen, zodat de coalitiepartijen meer ruimte hebben voor politieke discussies en nieuwe ideeën.

Als de partijen het over een regeerakkoord eens zijn, dan wordt dit akkoord aangeboden aan de Tweede Kamerfracties van deze coalitie om te kijken of ze hiermee kunnen instemmen.

Bij groen licht is de formateur aan zet. Als er een regeerakkoord is gesloten kan er een formateur worden aangesteld. Dit is normaal gesproken de leider van de grootste partij en de beoogde premier. Hij of zij gaat namens de coalitiepartijen op zoek naar geschikte ministers en staatssecretarissen. De posten worden op basis van het aantal zetels onderling verdeeld.

Hoelang duurden de vorige formaties?

  • 2017: 225 dagen
  • 2012: 54 dagen
  • 2010: 127 dagen
  • 2006: 90 dagen
  • 2003: 125 dagen
  • 2002: 68 dagen

Uiteindelijk volgt het maken van de bekende bordesfoto met de koning. Nederland heeft dan een nieuwe regering.

De bordesfoto van Rutte III in 2017.

De bordesfoto van Rutte III in 2017.
De bordesfoto van Rutte III in 2017.
Foto: ANP

Kort samengevat: zo komt de formatie tot stand