In deze campagne komt nauwelijks iets anders aan bod dan de coronacrisis, en dus wordt het coronabeleid door de VVD tot campagne gebombardeerd. Met demissionair premier Mark Rutte heeft de partij de belangrijkste troef in handen: een leider in crisistijd. Sinds de uitbraak van COVID-19 stijgt de populariteit van de VVD.

Het is een bekend fenomeen. Bij een plotselinge nationale bedreiging van buitenaf steunt de bevolking haar regering, en in het bijzonder de regeringsleider.

Dat is tijdens de coronacrisis niet anders. In een onderzoek van I&O Research werd Rutte begin maart 2020 - vlak voor de eerste lockdown - nog beoordeeld met een 5,8. In de zomer scoorde hij een 7,3 - het hoogste cijfer van alle lijsttrekkers.

"In tijden van crisis kiezen mensen voor iets wat ze al kennen", zegt Bianca Pander, partner bij campagnebureau BKB.

Dat wordt onderschreven door een onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Het vertrouwen in de politiek is sinds de corona-uitbraak niet eerder zo hard gestegen.

Persconferenties dragen bij aan populariteit premier

Het is een reactie op angst en onzekerheid. Volgens het SCP verklaart de grote zichtbaarheid van de politieke leiding in crisistijd de hogere waardering ook.

Het planbureau noemt expliciet de persconferenties waarmee Rutte en demissionair minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid) steevast op een miljoenenpubliek kunnen rekenen.

“Hoe is het mogelijk dat Rutte makkelijk wegkomt met de toeslagenaffaire?”
Bianca Pander, partner bij campagnebureau BKB

Hier spreekt niet alleen de VVD-leider tijdens de campagne, maar ook de premier en crisisbestrijder. Als premier wil hij niet de verschillen uitvergroten, maar juist de verbinding zoeken.

"Dat is ook problematisch", vindt Matthijs Rooduijn, politicoloog aan de Universiteit van Amsterdam. "Je ontneemt partijen de kans om die verschillen wel te benadrukken. In een democratie is het van essentieel belang dat kiezers goed worden geïnformeerd over waar partijen voor staan."

Rutte voert een low key campagne

Pander noemt het een "low key campagne", waarin Rutte het zo veilig mogelijk houdt. "Rutte is een fantastische debater, maar waarom zou hij? Een harde campagne is nu niet in zijn belang", aldus Pander.

Onderwerpen waarbij het er hard aan toe kan gaan, zijn het toeslagenschandaal en de trage operatie om de schade van de gasbevingen in Groningen te repareren.

Lodewijk Asscher (oud-PvdA-leider) en Eric Wiebes (oud-VVD-minister) stapten wel op vanwege hun betrokkenheid bij de toeslagenaffaire. Pander: "Hoe is het mogelijk dat Rutte er zo mee wegkomt? Het is een van de meest bizarre voorbeelden van hoe de overheid zich tegen haar burgers heeft gekeerd."

De campagnestrateeg weet wel hoe zij Rutte politiek zou aanvallen. "Ik zou hem meer aanpakken op de deuken die hij heeft opgelopen. Niet op corona, daar heeft hij het goede rapportcijfer voor gekregen. Vooral in de toeslagenaffaire en het Groningendossier. Mensen zitten al jaren in de problemen, maar zijn nog steeds niet geholpen. Ga naar die mensen toe en laat het leed op beeld zien."

VVD heeft een groot probleem als Rutte stopt

De VVD-campagne leunt volledig op Rutte. Dat is gezien zijn populariteit niet zo vreemd, maar dat kan de partij in de toekomst opbreken. "Als Rutte ermee stopt, dan heeft de VVD een heel groot probleem. Dan kan het snel bergafwaarts gaan met de partij", zegt Rooduijn.

Maar aan stoppen denkt Rutte voorlopig nog niet. Niet alleen is hij als premier al ruim tien jaar een vertrouwd gezicht voor de kiezer, hij is nu ook de degene die Nederland door de crisis leidt. Een dubbele bonus.

“Het punt is: met Rutte krijg je de VVD cadeau.”
Lilian Marijnissen, SP-leider

De concurrentie ziet het met lede ogen aan. Corona beheerst deze campagne en Rutte is het gezicht met het grootste podium. Zij kunnen het onderwerp dat deze campagne domineert nauwelijks gebruiken tegen degene die er het meest van profiteert.

Concurrentie worstelt, kritiek blijft niet plakken

Je ziet partijleiders worstelen met hoe ze Rutte willen aanpakken. Gert-Jan Segers (ChristenUnie), Lilianne Ploumen (PvdA) en Lilian Marijnissen (SP) proberen het via de VVD en laten de premier buiten schot.

"Mark Rutte zit er al tien jaar en we moeten deze crisis door. Maar het punt is wel: met Mark Rutte krijg je de VVD cadeau", zei Marijnissen tegen NU.nl.

CDA-leider Wopke Hoekstra ondernam enkele pogingen om Rutte weg te zetten als "ongeloofwaardig" en "visieloos". Ook D66-leider Sigrid Kaag verweet Rutte een gebrek aan visie, specifiek op het gebied van onderwijs en klimaat. Maar de VVD'er reageerde er niet op en de verwijten bleven niet plakken.

'Rutte gaat mee met de flow, hij meandert'

In de omgeving van Rutte wordt erkend dat het hem aan een langetermijnvisie ontbreekt.

"Hij denkt aan de korte termijn en is niet bezig met wat hij over tien jaar wil doen", zegt een goed ingevoerde bron binnen de partij, die alleen op basis van anonimiteit iets over de premier wil zeggen.

Een gebrek aan visie hoeft wat deze bron betreft helemaal geen kritiek te zijn. Want hoewel Hoekstra Rutte een "richtingloze liberaal" noemde, zit Rutte wel al tien jaar in het zadel. "Rutte gaat mee met de flow. Hij meandert. Als je iedere keer kleine stapjes zet, dan ben je altijd flexibel."

“Rutte kan goed sorry zeggen en komt er ook mee weg”
Matthijs Rooduijn, politicoloog UvA

Strategisch meebuigen om meer kiezers te trekken

Rutte slaagt er volgens Rooduijn in om de kern van zijn achterban te behouden. "Hij kan ideologisch verschillende kanten op buigen zonder iemand van zich te vervreemden."

De politicoloog deed onderzoek naar de VVD-stemmers. Over het algemeen verschillen de kiezers niet veel van andere partijen, ze zijn iets hoger opgeleid en zijn wat vaker van middelbare leeftijd (35-64 jaar).

Rooduijn zag wel een opvallende ontwikkeling: VVD-stemmers zijn op het gebied van immigratie vanaf de rechterflank in de loop der jaren steeds verder opgeschoven naar andere partijen, in 2020 was het verschil zelfs "niet meer significant".

Een mogelijke verklaring is dat een deel van de cultureel wat rechtsere kiezers is overgelopen naar Forum voor Democratie.

"Dat is wel opmerkelijk, want we hebben Rutte in de afgelopen jaren juist strenge standpunten zien innemen op dat vlak. Neem bijvoorbeeld de 'pleur op'-uitspraak tegen Turkse-Nederlanders", zegt Rooduijn.

Dit is volgens de politicoloog een typisch voorbeeld van "strategisch meebuigen" om zo meer kiezers te trekken.

'VVD wil af van rijkemensenimago'

Het verklaart mogelijk waarom het VVD-verkiezingsprogramma zo afwijkt van het vorige. Op sommige punten is de partij naar links opgeschoven.

De VVD werd gezien als vriend van de multinationals. Vooral na het voornemen om de dividendbelasting af te schaffen, een plan dat uiteindelijk afketste.

Rooduijn: "De VVD is er nog wel voor de bedrijven, maar ze spreken dat nu minder uit. Ze willen af van het imago dat ze er alleen zijn voor de rijken."

Hoe Rutte het precies voor elkaar heeft gekregen zo'n grote groep kiezers aan te spreken, blijft deels gissen. Rooduijn: "Dingen glijden makkelijk van hem af, het bekende teflonlaagje. Hij kan goed sorry zeggen en komt er ook mee weg."

We helpen je graag bij het maken van je keuze.

Volg dit verhaal Ontvang meldingen bij belangrijke ontwikkelingen rondom Verkiezingsupdate