Het protest tegen het vrijhandelsverdrag TTIP kwam in Nederland langzaam op gang. Inmiddels krijgen verschillende organisaties moeiteloos duizenden mensen op de been tegen het in hun ogen "wurgakkoord".

De elfde onderhandelingsronde is net achter de rug. TTIP, dat voluit Transatlantic Trade and  Investment Partnership heet, moet van de Europese Unie en de Verenigde Staten het grootste handelsblok ter wereld te maken.

Zoals gebruikelijk vinden dit soort gesprekken achter gesloten deuren plaats. Geen van beide partijen hebben er belang bij dat standpunten op straat komen te liggen nog voordat er een finaal akkoord ligt.

Een akkoord met verstrekkende gevolgen voor de arbeidsmarkt, de productie en de handel zonder dat de bevolking zich daarover uit kan spreken, drijft mensen de straat op.

Mensen vrezen dat de Amerikanen hun zogenoemde chloorkippen en hormoonvlees in Europa willen verkopen en dat er wordt getornd aan ons sociale stelsel. Van het minimumloon in de VS kun je daar niet rondkomen en de kwaliteit van veel banen is er laag. Vakbond de FNV gruwelt van het idee dat dit soort praktijken langzaam maar zeker Europa binnensluipen.

Europees protest

Op 10 oktober trokken tegenstanders van TTIP in Europa gezamenlijk op. In Amsterdam demonstreerden ruim zevenduizend mensen op initiatief van onder meer de FNV, Milieudefensie en foodwatch. Ook politieke partijen SP, GroenLinks en de Partij voor de Dieren sloten zich aan bij de brede coalitie die Nederland socialer en duurzamer willen maken.

In Berlijn waren die dag naar schatting van de politie 150.000 mensen op de been. In Brussel gingen er ongeveer tweeduizend mensen de straat op en in Madrid en Helsinki waren dat circa duizend mensen.

“Danny Blind geeft ook niet dagen voor een wedstrijd zijn basisopstelling prijs”
Rob de Wijk

Daarvoor hadden internationale maatschappelijk organisaties meer dan drie miljoen handtekeningen tegen TTIP aan de Europese Commissie overhandigd. De Commissie onderhandelt namens de Europese Unie met de Amerikanen.

Hebben die demonstraties en online acties nut? Vooralsnog weet niemand precies waar je tegen bent, want er is nog geen TTIP.

Bondscoach

Rob de Wijk, directeur van het Den Haag Centrum voor Strategische Studies, vindt dat protesteren zonder de juiste en volledige informatie de inhoud van de argumenten over TTIP niet ten goede komt.

"De discussie over TTIP wordt niet gevoerd op basis van feiten, maar op basis van gevoelens. Mensen die protesteren zijn anti Amerika, anti globalisering, anti alles", zegt De Wijk.

Dat zag je in Nederland volgens hem ook rond de discussies over schaliegasproductie en het referendum over de Europese grondwet.  "Mensen vinden het proces ondemocratisch omdat ze niet worden gehoord. Maar die onderhandelingen vinden met een reden achter gesloten deuren plaats", aldus De Wijk.

Hoewel de EU en de VS hetzelfde doel hebben met het verdrag, is zo'n onderhandelingsproces een kwestie van geven en nemen. 

“Actiegroepen slagen er in om TTIP sexy te maken”
Bart Verspagen

De Wijk: "Danny Blind geeft ook niet dagen voor een wedstrijd zijn basisopstelling prijs, daarmee speel je de tegenstander in de kaart. Bij het voetbal heb je zestien miljoen bondscoaches, het lijkt wel alsof er nu zestien miljoen TTIP-experts zijn."

Daar komt volgens De Wijk, zelf een expert op het gebied van internationale betrekkingen, nog een punt bij. "Stel dat alles openbaar is, dan schiet je daar nog steeds niets mee op. De onderhandelingsteksten over TTIP zijn onbegrijpelijk voor anderen. Dat is werk voor experts." 

Met protest is niets mis, maar De Wijk adviseert daarmee te wachten totdat het verdrag er ligt.

TTIP is sexy

Daar denkt Bart Verspagen, hoogleraar internationale economie aan de Universiteit van Maastricht, anders over. "Er valt in een vroeg stadium van onderhandelen genoeg om over te praten, dan heb je tenminste nog invloed. Als het verdrag er al ligt, wordt dat moeilijker."

Verspagen is het wel met De Wijk eens dat de tegenstanders in hun protest ongenuanceerd zijn en dat zaken bewust worden overdreven. Maar dat ziet de hoogleraar juist als voordeel.

"Vroeger waren handelsverdragen een saai onderwerp, ik gaf dan weleens college voor een klein groepje studenten. Nu heeft iedereen op straat het over TTIP en wordt ik er al over aangesproken zodra ik het universiteitsgebouw binnenloop."

Dankzij die demonstranten met hun ongenuanceerde leuzen is het onderwerp minder stoffig, zegt Verspagen. "Actiegroepen slagen er in om het onderwerp sexy te maken. Dat maakt de discussie levendig."

Investeringsverdragen een gevaar

Een gevoelig punt in de onderhandelingen over TTIP is het optuigen van een geschillencommissie waar bedrijven de mogelijkheid krijgen een land aan te klagen als hun investering door politieke besluitvorming minder of zelfs helemaal niets meer waard blijkt te zijn. In jargon wordt zo'n investeringsverdrag ook wel aangeduid als Investor State Dispute Settlement (ISDS).

In eerste instantie zou dat een gesloten instituut worden waar geen onafhankelijke rechters, maar advocaten juridische kwesties met elkaar uitvechten zonder de mogelijkheid om beroep aan te tekenen tegen de uitspraak. 

Een gevaar voor de democratie vinden veel tegenstanders van het nog af te sluiten handelsverdrag en dus regelmatig het mikpunt tijdens protestacties.

“Tot nu toe schittert onze premier in afwezigheid”
Rob de Wijk

Inmiddels is die variant van tafel, als we de Europese afgevaardigden mogen geloven. Cecilia Malmström, eurocommissaris voor Handel, kwam dit voorjaar met een nieuw voorstel dat zij heeft voorgelegd aan de Amerikanen.

Overheden en bedrijven moeten hun geschillen gaan uitvechten in een rechtbank met rechters, met een mogelijkheid tot beroep en met meer transparantie dan bij het oude ISDS-voorstel.

Malmström, die namens de Europese Unie de onderhandelingen aanvoert, komt daarmee de tegenstanders op dat punt in ieder geval voor een belangrijk deel tegemoet. 

Overwinning voor demonstranten

Een overwinning voor de demonstranten, vindt De Wijk. "Je kunt wel stellen dat het oorspronkelijke idee voor de investeringsverdragen is afgezwakt. Dat mogen de demonstranten op hun conto schrijven. Wat dat betreft hebben die protestacties nut gehad."

Ook Volgens Verspagen zijn de protesten op dat punt goed gebleken. "De politici in Brussel zijn zich rot geschrokken van wat ISDS teweeg heeft gebracht. De discussies zijn vaak ongenuanceerd, maar het oorspronkelijke idee van de geschillencommissie is nu wel van tafel."

Voor De Wijk moet het geluid van politici in de discussie over TTIP nadrukkelijker naar voren komen. "Er komen goede punten vanuit de protesten, daar moet de politiek ook mee aan de slag. Maar een leider moet ook kunnen zeggen dat dit verdrag in het landsbelang is. Helaas gebeurt dat niet in Nederland.  Tot nu toe schittert onze premier in afwezigheid."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend