Het Vragenuur is gesloten. We zien je graag de volgende keer weer terug!

Hoe ziet institutioneel racisme eruit? Waar zie je het voorkomen? Wat kunnen we er tegen doen? Zit jij met deze of andere vragen? Stel ze dan via deze link aan Amma Asante, oud-Kamerlid en senior onderzoeker bij kennisinstituut Movisie.


Movisie heeft als doel om de kennis over sociale vraagstukken te vergroten en aanbevelingen te doen over de aanpak van die sociale vraagstukken. Institutioneel racisme is één van de kwesties waar Movisie zich mee bezighoudt.

Amma Asante zit vanaf 14:15 uur een uur lang klaar om jullie vragen te beantwoorden. Stel ze door op deze link te klikken en wie weet zie jij straks het antwoord op jouw vraag verschijnen.
Ik wil iedereen die vragen heeft ingediend van harte bedanken. Ik vond het erg leuk om te doen. Het is belangrijk dat we met elkaar in gesprek komen en blijven over dit thema. Het roept weerzin op om over te praten maar dat is wel wat er nodig is om een stap verder te komen. Ik hoop dat mijn beantwoording heeft bijgedragen aan het vergroten van de kennis hierover en het verkleinen van de kloof om hierover te praten. Dank aan jullie, en ook aan NU.nl!
maandag 27 juni om 13:15
Vraag van lezer: "Regelmatig heb ik het idee dat door overheden maar ook semi-overheden bij niet-westerse achtergronden meer 'vragen' worden gesteld. Het gevoel is dan dat er mogelijk iets niet klopt of dat de ambtenaar meer 'alert' moet zijn. Hoe krijg je dit soort hardnekkige bias uit mensen? Is dat überhaupt wel op te lossen?"

Zoals ik eerder stelde bij de beantwoording van een andere vraag hebben we allemaal last van vooroordelen en zijn we geneigd snel conclusies te trekken over mensen en situaties op basis van 'snel denken.' Een interessant boek hierover is het boek van Nobelprijswinnaar Kahneman 'Ons feilbare denken'. In dit boek legt hij uit hoe ons brein ons voor de gek houdt wanneer we 'herkenbare' situaties tegenkomen en snel geneigd zijn conclusies te trekken die gebaseerd zijn op vooroordelen.

Ons hiervan bewustzijn is een eerste stap. Dit toegeven is een volgende stap en alle moeite doen om dit in toom te krijgen is weer een volgende stap. Er bestaan hiervoor trainingen en cursussen die je kan doen. Helemaal oplossen zullen we nooit maar we kunnen het wel beteugelen.
maandag 27 juni om 13:14
Vraag van lezer: "De term (institutioneel) racisme vind ik erg zwaar beladen. Het suggereert dat mensen op basis van ras anders behandeld worden. Hebben we niet op veel vlakken met vooroordelen te maken ten aanzien van anderen of bijvoorbeeld aannames ten aanzien van statistieken, in plaats van daadwerkelijk racisme?"

Institutioneel racisme komt voort uit vooroordelen en ongegronde aannames jegens groepen mensen die vervolgens hun weg vinden naar beleid, processen en (ongeschreven) regels. Het is misschien niet fijn om het te horen ('zwaar beladen') maar dit is wat we op basis van onderzoek kunnen stellen.
maandag 27 juni om 13:09
Vraag van lezer: "Dragen media zoals boeken of films bij aan institutioneel racisme en zo ja, hoe?"

Media, boeken en films bepalen voor een deel onze meningsvorming en blik op de wereld en anderen. Zij kunnen hiermee bestaande vooroordelen bekrachtigen of ontkrachten. Media, boeken en films voeden ook het maatschappelijk klimaat.

Puur kijkende naar de definitie van institutioneel racisme kunnen we stellen dat beleid, processen en regels binnen instituties en institutionele velden ook hierdoor beïnvloed kunnen worden. Etnisch profileren bij de Marechaussee bijvoorbeeld is hier een voorbeeld van. Waarbij goed geklede mannen met een donkere huidskleur gedefinieerd zijn als niet-Nederlands en daardoor vaker risico lopen om uit de rij gehaald te worden door de douane.

Zie ook de zaak Mpanzu Bamenga die met succes een zaak aanspande. Je ziet het in films waar vaak de rol van een schurk, dief, moordenaar of prostituee uitsluitend voorbehouden is aan mensen met een bepaalde huidskleur, afkomst of religie. Deze films bevestigen hierdoor bestaande vooroordelen.
maandag 27 juni om 13:07
Vraag van lezer: "Waarom wordt er gesproken over institutioneel racisme terwijl de voorbeelden meestal incidenteel racisme betreffen?"

Bij de Belastingdienst is sprake van institutioneel racisme omdat op basis van eerder verschenen rapporten blijkt dat er sprake was van de inzet van  beleid, processen en regels (geschreven en ongeschreven). Op grond hiervan werden burgers met een bepaalde achtergrond en persoonskenmerken geselecteerd en anders behandeld dan andere burgers.

Volgens de definitie is hier dus sprake van institutioneel racisme. Naar aanleiding van de uitspraken van staatssecretaris van Rijn schreven mijn college Hanneke Felten en ik hier een opiniërend artikel over in NRC.
maandag 27 juni om 13:03
Vraag van lezer: "Hoe kan ik als witte Nederlander bijdragen aan het ontmantelen van institutioneel racisme?"

Als witte Nederlander kan je binnen jouw eigen organisatie dit thema bespreekbaar maken. Daar begint het mee. Vervolgens kan je, als je daar intern de handen voor op elkaar krijgt, voorstellen om te onderzoeken in hoeverre het beleid, de processen en (ongeschreven) regels binnen de organisatie bij zouden kunnen dragen aan uitsluiting van mensen op grond van hun religie, huidskleur of afkomst.

Je zou eens om je heen kunnen kijken naar de mate waarin bijvoorbeeld het personeel divers is. Of naar de diensten en producten die het bedrijf/organisatie waar je werkt vervaardigt. In hoeverre zijn deze inclusief of dragen ze bij aan uitsluiting? Institutioneel racisme is iets wat door instituties ontmanteld moet worden.

Individuele personen hebben namelijk geen tot weinig directe invloed om het beleid, processen of regels binnen een instituut te veranderen. Ook als het gaat om normstelling kunnen individuele personen hier in beperkte mate wat aan doen. Het is de top van een instituut dat hiervoor verantwoordelijk is.
maandag 27 juni om 13:02
Vraag van lezer: "Alle overheidsinstellingen, alle beursgenoteerde bedrijven, alle universiteiten en hogescholen en de meeste maatschappelijke organisaties (goede doelen, sportclubs, en zo voorts) zijn uitdrukkelijk anti-racistisch en besteden een aanzienlijke hoeveelheid tijd en geld aan het bestrijden van racisme. Kunnen we niet eerder spreken van institutioneel anti-racisme dan van institutioneel racisme?"

Misschien lijkt het alsof alle instellingen, bedrijven en organisaties druk bezig zijn met de aanpak van institutioneel racisme, dit kunnen we echter niet staven op basis van onderzoek. Ik zou dit in ieder geval niet kunnen motiveren.

Er wordt wel al vele jaren gesproken over diversiteit en diversiteitsbeleid. Of dat heeft bijgedragen aan meer inclusie en aanpak van institutioneel racisme is niet bewezen. Cijfers over structurele uitsluiting van Nederlanders met een donkere huidskleur of niet-westerse komaf of moslims laten in ieder geval een ander beeld zien. Of het nu gaat om armoede, werkloosheid, vinden van een stageplek, etnisch profileren (door de politie) of onderadvisering, zijn zij oververtegenwoordigd.
maandag 27 juni om 12:59
Vraag van lezer: "Je hoort veel over 'micro-agressie', maar wat dit precies is wordt me niet duidelijk. Kunt u dit uitleggen?"

Micro-agressie bestaat uit kleine, subtiele vormen van pestgedrag en discriminatie die gemakkelijk worden weggewuifd en te maken hebben met iemands identiteit. 'Zet je het van je af' of 'kweek een dikkere huid' zijn gebruikelijke reacties. Ik citeer uit een onderzoek door Movisie:

"De term 'micro-agressies' werd in 1970 bedacht door de zwarte Harvard professor en psychiater Dr. Chester Pierce. Hoewel het onderzoek van Pierce in die tijd toegespitst was op zwarte mensen, zijn micro-agressies bekend bij alle mensen van kleur.

In het kort zijn micro-agressies uitspraken of handelingen die op subtiele wijze mensen van kleur beledigen. Tekenend is dat het vaak niet zo bedoeld is, en verpakt wordt als compliment. 'Wat ben jij een tropische verrassing'.  Zelf heb ik regelmatig te maken met micro-agressie: 'wat spreek je goed Nederlands, ben je geadopteerd?' Het klinkt als een compliment maar wat er achter zit is het idee (vooroordeel) dat een zwart persoon niet in staat is om goed Nederlands te spreken. Het zet mij dan toch weg als 'de ander' die zo goed Nederlands spreekt."
maandag 27 juni om 12:58
Vraag van lezer: "Hoe kan ik als witte zorgverlener zorgen voor een inclusief spreekuur?"

Uit onderzoek van onder meer Kennisplatform Inclusief Samenleven, Pharos en Anne Frank Stichting weten we dat ook binnen de zorg sprake is van discriminatie. Dit doet zich voor tussen de zorgverleners onderling, van zorgverleners naar patiënten en van patiënten naar zorgverleners. Op basis van onderzoek weten we dat vanuit de zorg de volgende stappen genomen kunnen worden:

  • Bespreek en agendeer vooroordelen en discriminatie. Besteed aandacht aan sociale veiligheid.
  • Stimuleer het melden, neem alle meldingen serieus en communiceer aan betrokkenen wat ermee gebeurt.
  • Ontwikkel heldere protocollen die geraadpleegd kunnen worden bij incidenten. Stel een werkgroep samen om deze protocollen te ontwikkelen, waarin vertegenwoordigers uit alle lagen van de organisatie deelnemen.
  • Bied leidinggevenden en vertrouwenspersonen trainingen aan waarin zij leren signalen van discriminatie te herkennen en personeel goed te ondersteunen.
  • Bied zorgmedewerkers een training aan over discriminatie op de werkvloer, zowel tussen collega's onderling, in het patiënt/cliëntcontact en bij patiënten/cliënten onderling.

Wil je meer lezen, bekijk dan deze link.
maandag 27 juni om 12:54
Vraag van lezer: "In Amerika is veel onderzoek naar racisme met betrekking tot bijvoorbeeld politiegeweld en risico's in de zorg. Waarom voert Nederland zo weinig eigen onderzoek uit?"

In de Verenigde Staten is het doen van onderzoek naar racisme veel gangbaarder dan in Nederland. Dat heeft deels te maken met de geschiedenis van beide landen en hun relatie tot racisme. Dit is in Nederland anders dan in de VS. En het heeft te maken met de mate waarin racisme bespreekbaar is. In Nederland is racisme toch een moeilijk lastig thema waar veel taboe omheen zit. We praten er liever niet over.

Lang hebben we ook gedacht dat dit in Nederland niet voorkomt. Ons maatschappelijk bewustzijn is wel toegenomen in de afgelopen twee jaar. Dit bepaalt ook de mate waarin hiervoor interesse is bij onderzoekers en of er ook middelen beschikbaar zijn. Gelukkig zien we hierin een verandering sinds de grootschalige BLM-manifestaties van twee jaar geleden.
maandag 27 juni om 12:47
Vraag van lezer: "Hoe valt het aanpakken van institutioneel racisme te verenigen met het huidige beleid van positieve discriminatie?"

Om institutioneel racisme aan te pakken zijn er volgens de literatuur een paar dingen nodig:
1. Normstelling door gezaghebbers binnen een instituut
2. Verwijderen of aanpassen van processen, regels en beleid die bijdragen aan uitsluiting van groepen mensen op basis van hun afkomst, religie en huidskleur en afleggen van verantwoording door instituties of institutionele beleidsvelden.

Positieve discriminatie is er op gericht om een gelijk speelveld te bewerkstelligen zodat mensen die deel uitmaken van minderheidsgroepen die worden uitgesloten een eerlijke kans krijgen. Positieve discriminatie kan een manier zijn om institutioneel racisme aan te pakken maar dan moet het wel ingebed zijn in de structuur en cultuur van een instituut.
maandag 27 juni om 12:43
Vraag van lezer: "Hoe kan je een goede bondgenoot zijn?"

Deze vraag is hieronder al eerder beantwoord, maar wat ik nog wil toevoegen is dat het belangrjik is om als bondgenoot bewust te zijn van jouw eigen (geprivilegieerde) positie, en dat het belangrijk is om jouw eigen gevoelens niet voorop te stellen.
maandag 27 juni om 12:37
Vraag van lezer: "Zijn enkel blanke/witte mensen racistisch of komt dit ook voor bij mensen met een kleurtje?"

Het uitgangspunt in de wetenschap is dat iedereen last heeft van vooroordelen en stereotypering. Dat overkomt zwarte mensen en witte mensen. Deze vooroordelen en stereotyperingen bepalen ons gedrag jegens anderen. Je kan dus stellen dat iedereen wel eens discrimineert. 

Echter, als het om racisme gaat, is het van belang om machtsverhoudingen hierbij te betrekken en eeuwenoude wijdverspreide ideeën over niet-witte mensen en witte suprematie. Deze ideeën zijn subtiel aanwezig en doorgedrongen tot alle lagen en alle sectoren van de samenleving. Daarbij worden witte mensen als superieur beschouwd, zwarte mensen als inferieur en alle andere mensen zitten daartussen. 

De machtsverhoudingen zijn niet zodanig dat er sprake is van een systemische zwarte suprematie. Dat maakt dat je niet kan spreken van zwart racisme, maar ook hier is in de wetenschap discussie over. Wat ik duidelijk wil maken is dat het om machtsverhoudingen gaat: dus in hoeverre je deel uitmaakt van een meerderheidsgroep met bepaalde opvattingen over niet-witte en zwarte mensen op grond waarvan structurele uitsluiting plaatsvindt.
maandag 27 juni om 12:30
Vraag van lezer: "Wat kun je doen als je duidelijk ziet dat er gediscrimineerd wordt in het uitzenden van collega's bij een uitzendbureau?"

Wanneer je ziet dat iemand gediscrimineerd wordt zijn er als toeschouwer (bijstander) een aantal dingen die je kan doen. Het allerbelangrijkste is het steunen van de persoon of personen om wie het gaat en aan hen vragen wat je voor hen kan betekenen. 

Vervolgens kan je de persoon die discrimineert bevragen/aanspreken op zijn of haar gedrag en of uitlatingen. Je kan de persoon om wie het gaat adviseren een melding te doen. Dat kan zowel intern als extern. Extern kan dat bij het discriminatiemeldpunt in de gemeente waar het is voorgevallen of bij het college voor de rechten van de mens. Van belang is dat de melding niet als incidenteel wordt gezien maar wordt aangegrepen als aanleiding om binnen een organisatie het gesprek hierover aan te gaan. 

Je zal dan tot de ontdekking komen dat het vaker voorkomt en bij meerdere personen gebeurt. Verder kan je melding doen via de ABU waar een speciaal meldpunt voor discriminerende verzoeken is opgezet.
maandag 27 juni om 12:25
Vraag van lezer: "Als autochtone inwoner van Nederland krijg ik soms het idee dat ik me schuldig zou moeten voelen over dingen die landgenoten honderden jaren hebben gedaan in een ander continent/land. Waarom zou ik een schuldgevoel moeten hebben voor zaken waarmee ik niets te maken heb?"

Deze vraag wordt vaak gesteld. Jij bent persoonlijk niet verantwoordelijk voor hetgeen landgenoten gedaan hebben honderden jaren geleden. Echter komt het vaker voor dat autochtone Nederlanders een schuldgevoel ervaren wanneer het om discriminatie en specifiek racisme gaat. Het is een logisch te verklaren mechanisme: racisme is sociaal ongewenst. Dus niemand zit er op te wachten beticht te worden van racisme.

Tegelijkertijd moeten we ervoor waken dat de discussie over racisme, een wezenlijk probleem in de hedendaagse samenleving, gevoerd mag worden en niet in de kiem wordt gesmoord omdat het dit soort gevoelens kan oproepen. Iedereen heeft te maken met racisme. We maken nu allemaal deel uit van de samenleving en we zijn allemaal een onderdeel van de meerderheid met macht over een minderheid.

Het ontslaat je dus niet van de plicht om zelf bewust te zijn waar je zelf staat, jouw eigen positie, en hoe je die positie kan aanwenden om mensen die te maken hebben met racisme te ondersteunen. Het begint bij bewustzijn en kennis opdoen, actief signaleren en binnen jouw eigen invloedssfeer optreden als je het ziet gebeuren of voorkomen dat het gebeurt.
maandag 27 juni om 12:20
Vraag van lezer: "Voor veel mensen lijkt het toch een ontastbaar begrip: institutioneel racisme. Wat zijn de herkenningspunten, en hoe scheid je het van andere vormen van indirecte discriminatie?"

Institutioneel racisme is racisme ingebed in instituties en institutionele beleidsvelden. Een institutie is bijvoorbeeld een school. Een institutioneel beleidsveld is onderwijs. Institutioneel racisme onderscheidt zich van andere vormen van racisme doordat het structureel van aard is (dus geen incident), niet gaat over het individuele handelingen van personen (maar van instituties), en dat het vaak grote groepen mensen treft.

Institutioneel racisme is te onderscheiden van andere vormen van racisme omdat het hierbij gaat om beleid, processen en (geschreven en ongeschreven) regels. Het is niet altijd makkelijk te signaleren in tegenstelling tot interpersoonlijke racisme. Dat komt doordat de kennis en bewustzijn hierover ontbreekt in de Nederlandse samenleving.