Wat is etnisch profileren precies en waarom doen sommige wetshandhavers het? Heb jij deze of andere vragen over etnisch profileren? Jair Schalkwijk van Controle Alt Delete gaf vanmiddag een uur lang antwoord op jullie vragen. De antwoorden lees je in dit liveblog.

Controle Alt Delete is een organisatie die zich richt op etnisch profileren door wetshandhavers en als doel heeft dat etnisch profileren en buitenproportioneel geweld uitgebannen worden.

  • Vragenuur over etnisch profilering
  • Gast: Onderzoeker Jair Schalkwijk
  • Bekijk hieronder de antwoorden
dinsdag 28 juni om 12:03
Lezers bedankt voor het stellen van de vragen! Controle Alt Delete zet zich in voor goede wetshandhaving, tegen etnisch profileren en tegen excessief geweld. Vind je ons werk belangrijk? Word donateur op https://actie.controlealtdelete.nl/.
dinsdag 28 juni om 12:02
Hoe moet je met etnisch profileren omgaan als je het ziet gebeuren? Kan je het melden?

"We hebben veel adviezen op onze website voor als de politie je aanspreekt. Ons belangrijkste advies is om het contact met de politie te filmen vanaf het begin."

"Over etnisch profileren kan je een klacht indienen bij de politie. Wij adviseren om een klacht in te dienen wanneer een politieagent onvriendelijk of bot is, niet naar je luistert of je niet serieus neemt. Wij adviseren om aangifte te doen wanneer de agent etnisch profileert of je racistisch uitscheldt, zoals schelden met het n-woord of moslims uitmaken voor zwijn. Op deze pagina vind je al onze adviezen."


"Gediscrimineerd bij een controle door de politie? Hier kun je bij ons een melding doen en dan adviseren we je en kunnen we je wellicht ook bijstand geven. Je hebt dan wel videobeelden, een audio-opname of getuigen nodig, om te kunnen bewijzen wat je zegt."

"Dat laatste is lastig, en daarom is ons belangrijkste advies: film het. Filmen doe je om bewijs te hebben van wat er gebeurd is. Je filmt voor je eigen veiligheid en die van anderen. Als je filmt, film dan vanaf het begin, zodat je de héle interactie op beeld hebt. Als je niet meer kan filmen omdat je wordt aangehouden, vraag dan iemand anders om te filmen. Zie je dat iemand in de problemen is: begin met filmen en vraag een telefoonnummer aan deze persoon, zodat je hulp kan aanbieden."

"Je hebt geen toestemming nodig van de wetshandhaver om te filmen: in publiek toegankelijke ruimtes mag je altijd filmen: op straat, op een station en op het vliegveld. Wetshandhavers mogen jou niet hinderen hierbij. Let er wel op dat je zelf het werk van de wetshandhavers niet hindert: houd 1,5 meter afstand."

"Trouwens: zet de beelden niet zomaar online. Denk aan de privacy van mensen: zowel van de wetshandhaver als van het slachtoffer. Deel de beelden sowieso met ons."
dinsdag 28 juni om 11:55
Welke resultaten heeft men tot nu toe bereikt met etnisch profileren? Met andere woorden is het “het waard” geweest?

"Samen met onze samenwerkingspartners en vele Nederlanders hebben we bereikt dat de politie erkent dat etnisch profileren meer dan incidenteel voorkomt. Dat leidde er toe dat de politie beleid maakte waarin staat dat oververtegenwoordiging in de criminaliteitsstatistieken geen reden mag zijn voor een politiecontrole."

"Onze zorgen dat agenten het beleid niet kennen leidde ertoe dat de politieacademie onderzocht hoeveel agenten bekend zijn met het beleid. In een stembusakkoord dat wij initieerden beloofden bijna alle politieke partijen - inclusief regeringspartijen - dat zij zich er voor gaan inspannen dat de overheid etniciteit niet meer gebruikt om fraude te bestrijden."

"Tevens is de rechtspositie van mensen die een klacht indienen over etnisch profileren met hulp van ons verbeterd. De bewijslast van etnisch profileren is door de Ombudsman bij wetshandhavers gelegd: zij moeten bewijzen dat er géén sprake was van etnisch profileren."
dinsdag 28 juni om 11:51
Weten we in welke mate etnisch profileren plaatsvindt bij politiecontroles?

"Er is in Nederland discussie over de vraag hoe vaak etnisch profileren precies voorkomt. Er is geen eenduidig antwoord te geven omdat de meeste onderzoeken kwalitatief zijn. Er bestaan in Nederland geen kwantitatieve data over de omvang van etnisch profileren, doordat politiecontroles niet systematisch geregistreerd worden en doordat burgers niet jaarlijks hierop bevraagd worden in enquêtes."

"De Monitor Etnisch Profileren, die wij zelf uitvoerden met ondersteuning van onderzoeksbureau Talentenlab en de VU onder bijna 2000 respondenten in Amsterdam, liet zien dat Amsterdamse mannen met een niet-westerse migratieachtergrond (verhoudingsgewijs) twee keer vaker gecontroleerd worden dan Nederlands-Nederlandse mannen."

"Ieder onderzoek naar etnisch profileren dat de afgelopen jaren is uitgevoerd leverde bovendien indicaties op dat etnisch profileren vaak voorkomt. Zie bijvoorbeeld De Controle van Marsmannetjes en ander Schorriemorrie uit 2012, Proactief politieoptreden vormt risico voor mensenrechten uit 2013, Etnisch profileren in Den Haag uit 2014, Ervaren discriminatie in Nederland uit 2014, Effecten van ervaren selectiviteit bij politiecontroles uit 2015, Boeven vangen uit 2016, Beslissen in grensgebieden uit 2016, de EU-MIDIS II rapportage uit 2017, Politieaanpak van etnisch profileren in Amsterdam uit 2019 en de Monitor Etnisch Profileren uit 2020.
dinsdag 28 juni om 11:44
Tim_Hartog: De stellingname lijkt te zijn dat 'profileren' op basis van cijfers en ervaring per definitie verkeerd is. Is dit geen geval van ontkenning van onderliggende problemen? Of is het al 'discriminatie' om dit überhaubt bespreekbaar te maken?

"Het is geen discriminatie om dit überhaupt bespreekbaar te maken en je vraag is begrijpelijk. Bij eerdere vragen van dezelfde strekking hebben we uitleg gegeven over waarom het niet wenselijk is en dat het een vorm van statistisch discrimineren is."

"Het hangt er vooral van af wélke data de politie gebruikt om zich op te baseren. Wanneer het profileren gebaseerd is op gegevens omtrent ras (etniciteit, nationaliteit, afkomst, huidskleur) dan mag dat volgens de wet niet. Maar er zijn wel andere slimme manieren van profileren, waarbij de politie kijkt naar gedrag i.p.v. afkomst."

"Bijvoorbeeld: stel dat de politie alcoholcontroles wil uitvoeren om de veiligheid in het verkeer te bevorderen. Dan kan de politie controles opzetten na sportwedstrijden, na de vrijdagmiddagborrel, na bridge-toernooien of na uitgaansavonden. Er zijn genoeg situaties waarin mensen gezamenlijk alcohol drinken en dat er dan het risico bestaat dat ze achter het stuur kruipen - op deze situaties kan de politie zich richten zonder etnisch te profileren."
dinsdag 28 juni om 11:37
Plat_vinkje: Profileren wetshandhavers soms bewust op etniciteit? Of gaat de onbewust en zit het probleem hem in het systeem?

"Het korte antwoord is beiden: soms is het bewust, soms is het een opdracht, soms gaat het onbewust en het probleem zit ook in het systeem. Iets langer antwoord: etnisch profileren wordt veroorzaakt door een combinatie van een veiligheidscultuur van proactief ingrijpen, ruime (discretionaire) bevoegdheden, het gebruik van etnisch geladen risicoprofielen en statistisch discrimineren. Hieronder de toelichting daarop."

"Wij als samenleving vragen van wetshandhavers dat zij proactief optreden: nog voordat de overval gepleegd, nog voordat de kraak gezet is, moet de politie verdachten al inrekenen. De politie heeft daarom hele ruime discretionaire bevoegdheden, bij voorbeeld bij preventief fouilleren, ID-controles, dynamische verkeerscontroles en gewone verkeerscontroles. Bij verkeerscontroles, bijvoorbeeld, kan de politie op grond van de Wegenverkeerswet ieder voertuig en de bestuurder daarvan staande houden en onderwerpen aan een controle. Een (redelijk vermoeden van een) verdenking van een strafbaar feit is niet vereist." 

"Ruime discretionaire bevoegdheden versterken etnisch profileren (daar zit o.a. de systeemfout) maar soms krijgen politieagenten zelfs expliciet de opdracht om etnisch te profileren. Dat gebeurt bij het gebruik van etnisch geladen risicoprofielen."

"Een risicoprofiel is een verzameling van één of meer selectiecriteria op basis waarvan een bepaald risico op normovertreding wordt ingeschat en een selectiebeslissing wordt gemaakt. Hierbij is er, net zoals bij de proactieve controles, geen geïndividualiseerde verdenking van een gepleegd strafbaar feit. Een etnisch geladen risicoprofiel is een risicoprofiel waarin etniciteit/afkomst/ras/huidskleur een criterium is."

"Een in Nederland bekend recent voorbeeld hiervan is het gebruik van risicoprofielen door de Belastingdienst, bij de controle op inkomstenbelasting en toeslagen. In de risicoprofielen die de Belastingdienst hanteerde staan selectiecriteria zoals: “allochtoon (niet-westerse landgenoten)”, “van buitenlandse origine”, “ondernemers van allochtone afkomst” en “belastingplichtigen wier achternaam eindigt op …IC."

"Van statistisch discrimineren is sprake wanneer wetshandhavers extra aandacht hebben voor burgers die behoren tot een groep die oververtegenwoordigd is in de criminaliteitsstatistieken, vanwege hun huidskleur, afkomst of etniciteit. Iedere keer dat wetshandhavers mensen (mede) op basis van hun huidskleur, afkomst of etniciteit controleren, omdat de burger tot een groep behoort die oververtegenwoordigd is in de misdaadstatistieken, is er sprake van etnisch profileren. Het maakt daarbij niet uit of de selectiebeslissing bewust of onbewust gebeurt. Het kwalificeert beiden als etnisch profileren volgens de breedgedragen gestelde definitie."

"Het samenspel van deze factoren (bewuste en onbewuste vooroordelen, etnisch geladen risicoprofielen, ruime discretionaire bevoegdheden en proactief optreden) resulteert in etnisch profileren."
dinsdag 28 juni om 11:27
Onderbuik666: Hoe denkt men etnisch profileren volledig uit te gaan bannen?

"Het korte antwoord hierop is: stop met het gebruik van etniciteit in risicoprofielen, begin met het monitoren van alle politiecontroles (bijvoorbeeld met stopformulieren) en pak wetshandhavers aan die zich racistisch uiten."

"Etnisch profileren uitbannen is ons doel vanuit Controle Alt Delete, maar het is wel een omvangrijke missie. Hoe dan ook, dit veranderingsproces heeft volgens ons vier stappen:

  1. De overheid (h)erkent dat er etnisch geprofileerd wordt
  2. De overheid verbiedt het gebruik van etniciteit in risicoprofielen en zet in op bewezen effectieve instrumenten tegen etnisch profileren
  3. Deze instrumenten worden geïmplementeerd en er wordt op toegezien dat iedereen zich er aan houdt
  4. De overheid moet monitoren of etnisch profileren afneemt

Stap 1 heeft de politie gezet, de andere stappen niet. Risicoprofielen die etniciteit bevatten worden nog steeds gebruikt (hier een voorbeeld uit Roermond). Ook zet de politie niet in op bewezen effectieve instrumenten tegen etnisch profileren, zoals stopformulieren (lees er hier meer over in dit artikel uit 2016 dat nog steeds actueel is. Stap 3 en 4 zijn nog niet in beeld, helaas. 

"Onze adviezen richting de politie zijn dan ook: wetshandhavers stoppen per direct met het gebruik van etniciteit in risicoprofielen. En in aanvulling daarop dringen we aan op het systematisch monitoren van controles, zodat er een norm gesteld wordt, etnisch profileren inzichtelijk wordt en vervolgens aangepakt kan worden."

"Tot slot: wetshandhavers horen in hun werk geen onderscheid te maken tussen burgers op basis van uiterlijke kenmerken. Wetshandhavers die dit toch doen moeten zich ofwel aanpassen, ofwel de organisatie verlaten. Wie zich racistisch uitlaat over burgers hoort niet thuis in een overheidsdienst."
dinsdag 28 juni om 11:16
PatrickvL: Als statistieken uitwijzen dat er een grote zekerheid bestaat dat bepaalde groepen mensen zich meer met criminaliteit bezighoudt dan andere groepen, dan is het toch geen etnisch profileren, maar symptoombestrijding? Deze discussie legt de nadruk op een discussie die het gevolg is van ontkenning van de feiten. Wanneer wordt deze discussie beslecht met de echte cijfers?

"Dat is precies de vraag die er toe doet, dus een goede vraag! Stel dat uit onderzoek blijkt dat de chauffeurs van auto’s met een anderlands kenteken vaker met alcohol achter het stuur zitten, mag de politie dan auto’s met een anderlands kenteken vaker controleren?"

"Onder druk van dit gebrek aan menskracht, tijd en middelen voelen politiemensen zich gedwongen om iedere dag opnieuw selectiebeslissingen te maken: wie wordt er vandaag wél en wie wordt er vandaag niet nagetrokken, aangesproken, staandegehouden of aangehouden? En wat is er logischer dan de aandacht richten - dat is eigenlijk uw vraag - op de groepen die vaker voorkomen in de criminaliteitsstatistieken, zoals in dit voorbeeld de anderlanders die vaker zouden drinken en rijden." 

Dit is een vorm van statistisch discrimineren: politiemensen hebben extra aandacht voor burgers die behoren tot een groep die oververtegenwoordigd is in de criminaliteitsstatistieken, vanwege hun ras: hun huidskleur, afkomst of etniciteit. Dit is - allereerst - in strijd met het eigen beleid van de politie, dat staat in het handelingskader proactief controleren. Goed om te zeggen: van de politie zelf zou dit niet mogen. Deze vorm van selectiebeslissingen maken, zoals de vermoedelijke dronken Anderlanders extra controleren, valt dan ook onder de definitie van etnisch profileren, die is hier te vinden."

"Het is bovendien, zo vindt Controle Alt Delete, in strijd met de mensenrechten die gelijkheid en vrijheid voorop stellen. En, om Mark Rutte wederom te citeren:"Voor mij als liberaal en als lid van deze samenleving is het cruciaal dat we mensen altijd op hun individuele gedrag beoordelen en nooit op de groep waar zij toe behoren als zij geen verantwoordelijkheid hebben voor wat die groep als geheel doet."

"Tot slot, lees deze column van Ionica Smeets over het risico van etnisch profileren."
dinsdag 28 juni om 11:08
WZandvoort: Is etnisch profileren altijd slecht, of zijn er ook situaties die het rechtvaardigen?

"Controle Alt Delete vindt dat je niet verantwoordelijk bent voor het gedrag van anderen die er mogelijk net zo uit zien als jij. Witte mannen moeten bijvoorbeeld ook niet vaker door de politie gecontroleerd worden omdat pedofielen vaak witte mannen zijn. Wetshandhavers moeten kijken naar gedrag, niet naar uiterlijk."
dinsdag 28 juni om 11:02
Bram311: Waarom is profileren verkeerd?

"Mensen die verdacht worden van strafbare feiten moeten door wetshandhavers gecontroleerd worden. Goed idee! Maar dat is niet de vraag die ertoe doet. De vraag waar het in de kern om draait, in deze discussie, is de volgende vraag: moet je mensen vaker controleren omdat ze tot een groep behoren die oververtegenwoordigd is in de misdaadstatistieken?"

"Het antwoord is nee. Ook premier Mark Rutte beantwoordt deze vraag met “nee”. Hij zei in de Tweede Kamer als volgt: "Voor mij als liberaal en als lid van deze samenleving is het cruciaal dat we mensen altijd op hun individuele gedrag beoordelen en nooit op de groep waar zij toe behoren als zij geen verantwoordelijkheid hebben voor wat die groep als geheel doet."

De politie beantwoordt de vraag ook met 'nee'. Sinds december 2017 is er beleid waarin staat dat dit niet mag. Volgens dit beleid mogen agenten iemand niet controleren omdat “hij (op het oog) tot een groep behoort die oververtegenwoordigd is in de misdaadstatistieken of omdat hij wat betreft enkel zijn uiterlijk in die buurt ‘niet thuishoort’.”
dinsdag 28 juni om 11:00
Is etnisch profileren ergens op gebaseerd? Criminaliteitscijfers, praktijkervaring van agenten of enkel onderbuikgevoelens?

"Ja, etnisch profileren is meestal gebaseerd op criminaliteitscijfers, praktijkervaringen en onderbuikgevoelens. Daarnaast werken wetshandhavers ook met risicoprofielen die etniciteit bevatten. Daar spelen onderbuikgevoelens vaak minder een rol."

"De criminaliteitscijfers laten trouwens zien dat tweederde van de gevangen in Nederland een migratieachtergrond heeft: dat gaat mensen met een westerse én een niet-westerse migratieachtergrond. Dat schreef RTL al in 2015. Maar de cijfers van CBS uit 2018 geven hetzelfde beeld. Mensen met een niet-westerse migratieachtergrond vormen samen de helft van de gevangenispopulatie. Flink oververtegenwoordigd, want in Nederland heeft 13% van de mensen een niet-westerse migratieachtergrond."

"Is die oververtegenwoordiging een goede reden om mensen die (op het oog) tot deze groep behoren vaker te controleren? Nee, want uit onderzoek blijkt dat jongeren met en zonder migratieachtergrond even vaak aangeven dat zij strafbare feiten plegen."

"Toch blijkt dat mannen met een niet-westerse migratieachtergrond twee keer vaker gecontroleerd worden door de politie dan Nederlands-Nederlandse mannen. Jongeren met een migratieachtergrond hebben een vijf keer grotere kans om als verdachte aangemerkt te worden  en een tien keer grotere kans om een celstraf te krijgen - voor hetzelfde delict."

"Verdachten met een migratieachtergrond worden zwaarder gestraft door de rechter."