In de jaren tien zagen we de opkomst van sociale media, de steeds groter wordende macht van techbedrijven, het sentiment rond privacy en de manier waarop technologie een markt compleet kan ontwrichten. NU.nl kiest aan de hand van deze thema's vier personen die symbool staan voor de ontwikkelingen van het afgelopen decennium.

Mark Zuckerberg, oprichter en directeur van Facebook

Het Amerikaanse opinietijdschrift TIME roept in 2010 de dan 26-jarige Mark Zuckerberg (1984) uit tot Persoon van het Jaar. Facebook, het door hem opgerichte sociale netwerk, telt dan wereldwijd 550 miljoen gebruikers. Aan het eind van het decennium is het aantal gebruikers toegenomen tot een derde van de wereldbevolking: 2,8 miljard mensen.

Met de groei, onder meer door de overname van Instagram (2012) en WhatsApp (2014), en de bijkomende verantwoordelijkheid als wereldspeler wordt Facebook steeds meer door kritische argusogen bekeken. De Engelstalige Wikipedia-pagina Criticism of Facebook telt tientallen onderwerpen variërend van psychologische effecten tot fraude, privacyschandalen en censuur.

Met name in 2016 krijgt Facebook het moeilijk. Rusland blijkt het sociale medium misbruikt te hebben om de de Amerikaanse presidentsverkiezingen te beïnvloeden, iets wat Zuckerberg vlak na de verkiezingen een "bizar idee" noemt. In 2018 reist hij af naar Washington en Brussel om zich te verantwoorden na het dataschandaal rond het bedrijf Cambridge Analytica, dat ongeoorloofd gegevens van tientallen miljoenen Facebook-gebruikers in handen kreeg.

Om in één blik een indruk te krijgen van hoe het sentiment rond Zuckerberg en Facebook in de jaren tien is veranderd, kun je de TIME-cover uit het begin van het decennium naast een cover van het Amerikaanse tijdschrift Wired van maart 2018 leggen. Op de digitaal bewerkte foto van Wired lijkt het alsof Zuckerberg net een flinke dreun heeft gehad. Hij heeft bloed op zijn gezicht en een pleister op zijn wenkbrauw. "Zuckerberg zit in een zwaar gevecht en heeft een harde klap gehad, maar hij is ervan overtuigd dat hij zal winnen", aldus het magazine.

Margrethe Vestager, Eurocommissaris die Google 8 miljard kostte

Met ferme hand legt Margrethe Vestager (1968), Eurocommissaris voor Mededinging, techbedrijven meerdere miljardenboetes op. Met name Google moet het daarbij ontgelden. (Foto: Getty Images)

Met drie boetes aan het adres van Google heeft Eurocommissaris Margrethe Vestager (Mededinging) het Amerikaanse bedrijf de afgelopen jaren 8,25 miljard euro gekost. Vanaf 2017 is het elk jaar raak: Google heeft volgens de Europese Commissie zijn machtspositie misbruikt en moet drie keer miljarden euro's betalen.

Ook andere bedrijven kregen het met Vestager aan de stok. Zo liet ze Apple een belastingvoordeel van 13 miljard euro terugbetalen aan Ierland, omdat dit illegale staatssteun was. Zowel het bedrijf als Ierland vecht dit aan. Verder moest chipmaker Qualcomm 997 miljoen euro betalen, omdat het bedrijf met betalingen er zeker van wilde zijn dat Apple geen chips van concurrenten zou kopen. En Facebook moest 110 miljoen euro betalen, omdat het concern had gelogen over het uitwisselen van persoonlijke data bij de overname van de chatapp WhatsApp.

Met deze aanpak heeft de 'IJzeren Dame van Brussel' zich sinds 2014 weten te profileren als iemand die je als techgigant liever niet achter je aan krijgt. En ze is nog niet klaar: de 51-jarige Deense zei in november in gesprek met RTL Z dat ze nog een appeltje heeft te schillen met Apple. Naar verluidt overweegt de Europese Commissie het bedrijf te onderzoeken vanwege het belemmeren van de concurrentie met de App Store en betaaldienst Apple Pay. Ook Google ligt opnieuw onder een vergrootglas, ditmaal voor de manier waarop het bedrijf data verzamelt en gebruikt.

Edward Snowden, onthuller van het NSA-spionageprogramma

Edward Snowden (1983) legt in 2013 details over het werk van de Amerikaanse en andere westerse inlichtingendiensten bloot. De onthullingen leiden tot een wereldwijd debat over het werk van geheime diensten. (Foto: Reuters)

Het is mei 2013 als Edward Snowden van zijn woon- en werkplaats in Hawaï naar Hongkong vlucht. In de maanden daarvoor heeft hij duizenden documenten van het netwerk van de Amerikaanse inlichtingendienst NSA gedownload. In een hotelkamer in Hongkong heeft hij vervolgens contact met een documentairemaker en een journalist van The Guardian. Zij onthullen op 6 juni het bestaan van het surveillanceprogramma PRISM. Drie dagen later onthult Snowden dat hij de geheime documenten heeft gelekt.

Dankzij het lek van Snowden wordt duidelijk dat de NSA met het programma PRISM bij grote techbedrijven en online platforms data over doelwitten kan opvragen. Onder meer Microsoft, Google, Facebook, Yahoo en Apple zijn bij het programma aangesloten. De onthullingen leiden tot groot wantrouwen jegens de (Amerikaanse) inlichtingendiensten en de bronnen die ze gebruiken: de door techbedrijven verzamelde data.

Inmiddels is Snowden bekender als activist dan als klokkenluider. Zijn openbaarmakingen hebben nog steeds invloed op hoe de wereld aankijkt tegen de balans tussen veiligheid en privacy. Snowden profileert zich als een voorstander van een internet waarbij burgers niet in de gaten worden gehouden door techbedrijven en geheime diensten. Dat doet hij sinds zijn daad vanuit Rusland, waar hij in ballingschap leeft om vervolging door de VS te voorkomen.

Travis Kalanick, als Uber-directeur het symbool voor ontwrichting

Na zeven jaar aan het roer van taxiapp Uber te hebben gestaan, moet directeur Travis Kalanick (1976) in 2017 opstappen als gevolg van de schandalen die in de maanden daarvoor buiten kwamen. (Foto: Reuters)

In de prille maanden van het decennium voert taxibedrijf Uber zijn eerste rit uit in San Francisco. In de jaren daarna weet Uber, onder leiding van directeur Travis Kalanick, uit te groeien tot een speler van wereldformaat. Met zoiets simpels als een app is de taximarkt totaal ontwricht.

Het model vindt navolging en zet ook andere markten op zijn kop. Bedrijven profileren zich als 'de Uber voor' hun branche. Daarmee willen ze investeerders ervan te overtuigen dat zij - net als de taxiapp - enorme potentie hebben om uiteindelijk bakken met geld te gaan verdienen.

Om dat te bereiken, is Uber niet te beroerd om een tik uit te delen. Het bedrijf werd actief in meerdere landen en bracht diensten op de markt die daar verboden waren, zoals UberPOP in Nederland. Pas als het bedrijf door een rechter wordt gedwongen te stoppen, stopt Uber ermee.

Ook op andere manieren toont Uber zijn agressiviteit. In de loop der jaren komt het bedrijf regelmatig in het nieuws vanwege verschillende schandalen. Het bedrijf boekte nepritjes bij de concurrentie, bleek technologie te gebruiken om te voorspellen of inspecteurs een rit hadden geboekt voor controles en betaalde zijn chauffeurs te weinig om de kosten te drukken.

De schandalen als gevolg van de strijdlustige houding kosten Kalanick uiteindelijk de kop: hij stapt in 2017 op. Ondertussen heeft Uber bijna 2,5 jaar later nog geen cent winst gemaakt. Elk kwartaal komt het bedrijfsresultaat uit op een verlies van miljarden dollars.

Kalanick probeert ondertussen de volgende markt te ontwrichten: hij heeft een bedrijf opgericht dat keukens zonder restaurants verhuurt. De koks maken geen eten voor gasten aan tafeltjes, maar voor maaltijdbezorgers die het eten met hun fiets bij mensen thuis brengen.