Het onderzoek: 'Blinde vlek in Den Haag'

Signalen over de oprukkende Taliban, van Afghanen, Nederlandse diplomaten en ook van de inlichtingendienst MIVD, worden bij het ministerie van Buitenlandse Zaken niet op waarde geschat. De crisisstaf bij dat ministerie is volgens de onderzoekers "heel beperkt". Een van de geïnterviewden noemt de bezetting zelfs "onverantwoord".

Volgens de onderzoekers is er sprake van een "blinde vlek" bij demissionair staatssecretaris Ankie Broekers-Knol van Asielzaken als zij op 5 augustus - de Taliban staan al voor de poorten van Kaboel - nog een brief aan de Europese Commissie ondertekent om uitzettingen van uitgeprocedeerde Afghanen door te laten gaan.

Al maanden signalen dat het in Afghanistan misgaat: 'Geen blinde vlek, maar plaat voor de kop'

Anne-Marie Snels, oud-voorzitter van de militaire vakbond AMFP, kan nog steeds woedend worden over de houding die ze in de aanloop naar de Afghaanse crisis en ook daarna in Den Haag aantrof.

"Het rapport heeft het over een blinde vlek, dat lijkt me te mild. Volgens mij hadden ze in Den Haag een hele dikke plaat voor hun kop."

Snels zet zich al enkele jaren in voor de tolken die in Afghanistan achterbleven. Al vanaf het vroege voorjaar van 2020 hamert ze er bij toenmalig minister Ank Bijleveld van Defensie op haast te maken, maar - en dat geven de geïnterviewden nu ook "volmondig" toe aan de onderzoekers - het tempo is te laag.

Het was door het kabinet-Rutte onnodig ingewikkeld gemaakt door de procedure te komen.

In het rapport staan passages waartegen Snels bezwaar aantekent. Zo zeggen "respondenten" tegen de onderzoekers dat tolken "geen haast maken om Afghanistan te verlaten", onder meer omdat "sommigen eerst hun huis wilden verkopen of hun studie wilden afmaken".

Snels: "Dat is echt een vals zinnetje om de schuld voor het tergend trage proces op de tolken af te wentelen." De werkelijkheid is volgens haar een heel andere. Tolken kunnen de ambassade niet of nauwelijks bereiken en de tolkenregeling staat tot aan juli van dit jaar niet online. Ze moeten stapels documenten overhandigen en herhaaldelijk terugkomen op de ambassade, waarvoor ze vaak ver moeten reizen. "Het was door het kabinet-Rutte onnodig ingewikkeld gemaakt door de procedure te komen."

Hoe kwam het rapport over de evacuaties uit Kaboel tot stand

Hoe het begon: Boosheid over tolken die door ambassade en ministeries laks worden behandeld

De observaties van Snels worden gedeeld door militair Roy Grinwis die op 10 juli 2007 gewond raakt bij een zelfmoordaanslag, waarbij luitenant Tom Krist om het leven komt. Na een herdenkingsbijeenkomst in juli 2020 komt Grinwis via Facebook in contact met de tolk Barigul, die door Grinwis en zijn collega's als een van hen wordt beschouwd.

Barigul probeert al sinds september 2019 bij de Nederlandse ambassade toestemming te krijgen om naar Nederland te komen, maar krijgt nietszeggende antwoorden. Grinwis: "Dat vond ik allemaal wel erg lang duren."

De smeekbedes van tolken en het lokale ambassadepersoneel om zo snel mogelijk geëvacueerd te worden, zijn maandenlang niet op waarde geschat.

In Nederland bestaat volgens Snels lange tijd een ronduit lakse houding als het gaat om de zorg voor Afghanen die militairen tijdens missies hadden bijgestaan. Tolken die de afgelopen jaren op eigen kracht naar Nederland zijn gevlucht, dreigen te worden uitgezet. Snels start samen met VluchtelingenWerk en Amnesty International een intensieve lobby, die ertoe leidt dat er eind 20`19 op verzoek van bijna de volledige Tweede Kamer een tolkenregeling komt.

Die regeling wordt restrictiever uitgelegd dan in de Kamer is afgesproken en in de praktijk blijkt dat er ook tal van bureaucratische hobbels worden opgeworpen. Dat ondervindt ook Barigul, die uiteindelijk pas in februari 2021 in Nederland arriveert, twee jaar nadat hij zich voor het eerst meldt bij de ambassade.

Zomer 2021: Tweede Kamer is woedend over regering, waar elke urgentie lijkt te ontbreken

De laatste Nederlandse militairen vertrekken in juni van dit jaar uit Afghanistan. De tolken blijven onbeschermd achter. Een geïrriteerde Tweede Kamer eist in moties op 3 juni en 8 juli dat haast wordt gemaakt met de overbrenging van de tolken naar Nederland. Bij het ministerie leidt het ook dan niet tot grote haast. In het rapport is te lezen dat pas op 30 juli een "hoogambtelijk overleg" is waar over de kwestie wordt gesproken.

Het is dan nog steeds onduidelijk wie er wel en niet naar Nederland mogen, tekenen de onderzoekers aan. Ook is voor de aanwezigen onbekend of de tolken zijn "meegenomen" in de evacuatieplanning. "Wat als het morgen misgaat? Zijn we daar dan klaar voor?", vragen ze zich af bij Buitenlandse Zaken. PvdA'er Kati Piri: "De smeekbedes van tolken en het lokale ambassadepersoneel om zo snel mogelijk geëvacueerd te worden, zijn maandenlang niet op waarde geschat."

Het Nederlandse vluchtelingenbeleid is verschrikkelijk. We hebben nog nooit mensen geëvacueerd uit welk land dan ook.

Als in de zomer onder druk van de Kamer eindelijk wél wordt besloten vaart te maken, blijft het proces stroperig verlopen. Bij Buitenlandse Zaken vinden ze dat er bij Defensie "geen gevoel van urgentie en verantwoordelijkheid is" en ook de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) werkt niet snel genoeg.

Uiteindelijk besluit Defensie op 10 augustus een chartervlucht naar Kaboel te sturen, maar de ambassade heeft te weinig mensen om tolken naar het vliegveld (dat dan nog open is) te krijgen. Ook blijkt dat tolken door de oprukkende Taliban de hoofdstad niet meer kunnen bereiken. De vlucht wordt afgeblazen.

Zie ook |Chaos bij Buitenlandse Zaken: Nederlandse Afghanen gestrand op vliegveld Kaboel

Bij ministeries vinden ze 'goedbedoelde interventies' van Tweede Kamer weinig behulpzaam

Ondertussen beginnen mensenrechtenactivisten en hulpverleners die voor Nederlandse organisaties werken zich zorgen te maken. "Er waren al vrouwelijke hulpverleners vermoord in gebieden waar de Taliban de macht hadden overgenomen", zegt Anne Kwakkenbos van ontwikkelingssamenwerkingsorganisatie Cordaid, die verantwoordelijk is voor een groot aantal vrouwenprojecten. "Een vrouw die ik kende was ontvoerd en mishandeld. We hadden signalen dat het echt fout zou gaan."

Bij de ambassade aankloppen om mensen te evacueren? Dat hebben Kwakkenbos en haar collega's niet gedaan. "We gingen er van tevoren van uit dat het geen zin had. Het Nederlandse vluchtelingenbeleid is verschrikkelijk. We hebben nog nooit mensen geëvacueerd uit welk land dan ook. Het is eerder andersom: we willen blijven deporteren, zoals staatssecretaris Broekers-Knol vlak voor de val van Kaboel."

Het is niet zonder reden dat we ons roerden. Er waren al vrouwen verdwenen en vrouwen vermoord in mijn netwerk.

In de Tweede Kamer maken ze zich al die tijd ernstige zorgen over het gebrek aan urgentie. D66'er Salima Belhaj, CDA'er Derk Boswijk en Piri zijn de sleutelfiguren in dit dossier. "Onze mailboxen stroomden vol met zorgelijke berichten van oud-defensiemedewerkers, zowel Afghanen als veteranen", zegt Piri. "We stelden herhaaldelijk schriftelijk vragen in de zomer en waren vanaf begin augustus non-stop aan het bellen met de ministeries."

Op 18 augustus wordt de motie van Kamerlid Belhaj in de Tweede Kamer met overgrote meerderheid aangenomen. Daarin wordt de regering gevraagd naast lokaal ambassadepersoneel en tolken ook journalisten, mensenrechtenactivisten en bewakers te evacueren.

Op de ministeries wordt de motie hoofdschuddend bekeken, zo blijkt uit het rapport. De "aanzuigende werking" is in de ogen van de geïnterviewde ambtenaren "enorm". Ook wordt de bemoeienis van hulpverleners als Kwakkenbos en Kamerleden als Boswijk en Piri, die dag en nacht bezig waren om Afghanen naar het vliegveld te krijgen, afgedaan als "goedbedoelde interventies" die de taken voor de militairen en diplomaten in Kaboel "niet lichter maakten".

Piri is verbaasd over deze observaties: "Als de Tweede Kamer niets van zich had laten horen, was er nog veel minder bereidheid geweest om mensen uit Afghanistan te halen." Kwakkenbos: "Het is niet zonder reden dat we ons roerden. Er waren al vrouwen verdwenen en vrouwen vermoord in mijn netwerk. We waren bang dat mensen het niet zouden overleven."

Buurlanden veel royaler als het gaat om het opnemen van Afghanen die troepen hebben bijgestaan

De Nederlandse politicoloog Sara de Jong, docent aan de universiteit van York, doet onderzoek naar hoe westerse mogendheden omgaan met hun Afghaanse en Iraakse medewerkers tijdens en na de oorlog in die landen. Ook zette ze de Sulha Alliance op, die opkomt voor de rechten van Afghanen die voor het Britse leger werkten.

Het rapport is volgens De Jong "duidelijk gehaast gemaakt". Zo staan er feitelijke fouten in passages over de manier waarop Groot-Brittannië en Duitsland met de evacuaties om zijn gegaan. Ook worden beweringen niet met bronnen onderbouwd. "De onderzoekers hebben de visie van achttien ambtenaren opgetekend. Dit is hun blik op de werkelijkheid. Ze leveren ook zelfkritiek en dat is prijzenswaardig. Als je het rapport zo bekijkt, is het veelzeggend."

Het blijft een ver-van-mijn-bedshow. Het lijkt wel of signalen niet zijn binnengekomen in Den Haag.

De evacuatie is volgens De Jong zo moeizaam verlopen omdat de Nederlandse overheid veel te laat in actie is geschoten. "Het blijft een ver-van-mijn-bedshow. Het lijkt wel of signalen niet zijn binnengekomen in Den Haag. Die hadden veel serieuzer genomen moeten worden."

De Britten pakken het heel anders aan. Nadat de Amerikaanse president Joe Biden in april aankondigt dat troepen Afghanistan gaan verlaten, versnellen zij het hervestigingsprogramma voor Afghaanse oud-medewerkers. De Amerikanen zelf vangen tussen 2009 en 2020 achttienduizend Afghaanse oud-medewerkers op, samen met 45.000 familieleden. Duitsland heeft al jaren een evacuatieprogramma voor lokaal personeel. In Nederland gebeurt dat niet.

In Groot-Brittannië en de Verenigde Staten speelt morele ereplicht, het principe "laat niemand achter", een grote rol volgens De Jong. Dat is de reden waarom ze daar veel meer oog voor hun bondgenoten hadden. "De Britse minister van Defensie stond met tranen in zijn ogen toen hij moest vertellen dat ze mensen achter moesten laten, dat heb ik Ank Bijleveld niet zien doen", zegt De Jong. "Is Mark Rutte ooit bij Afghanen die in Nederland zijn aangekomen op bezoek geweest? Ik heb hem niet gezien."

Regering vreest gebrek aan draagvlak, uit opiniepeilingen blijkt dat bevolking achter opvang van Afghanen staat

Volgens De Jong overheerst de afgelopen jaren in Den Haag de vrees voor een gebrek aan draagvlak, iets wat ook uit het rapport blijkt. De onderzoekers citeren uit ambtelijke notulen waarin wordt gezegd dat evacuaties van de lokale ambassadestaf "mogelijk veel politiek en maatschappelijk stof doen opwaaien". Ook krijgt de ambassade op 12 augustus te horen dat "zestig personen tegelijkertijd opvangen in Nederland een hele opgave wordt".

Piri spreekt van "grote bangmakerij" door het demissionaire kabinet. "Ze wilden het frame neerzetten dat de Kamer eiste dat heel Afghanistan naar Nederland kwam, terwijl dat natuurlijk helemaal niet zo is", zegt Piri. "Er werd gegoocheld met cijfers, het was nattevingerwerk."

De demissionaire ministers Henk Kamp van Defensie en Ben Knapen van Buitenlandse Zaken schrijven aan de Tweede Kamer dat het onlangs verschenen rapport van de Leidse onderzoekers "waardevolle inzichten" verschaft en "nuttige aanbevelingen" geeft. Nog voor de zomer, zo kondigen de ministers aan, zal aan de Kamer worden gemeld wat met de voorgestelde verbeterpunten wordt gedaan. Dat zal een klus worden voor de opvolgers van Kamp en Knapen.

Voor het nieuwe kabinet zal het Afghanistan-dossier een zware kluif blijven. Als de Kamer en regering het eens zijn over een voorzitter, zal een onafhankelijk onderzoek van start gaan dat breder zal zijn dan het onderzoek dat nu naar buiten is gekomen. Ondertussen gaan de evacuaties door.

In januari debatteert de Kamer opnieuw over de evacuaties uit Afghanistan.

Zie ook |Dagboek 5 uit Kaboel: Weer veilig thuis, volgende week begint school weer