Het debat over de situatie in Afghanistan heeft dinsdag tot zichtbare frustratie bij de Tweede Kamer geleid. Kamerleden namen geen genoegen met de uitleg over wat er de afgelopen maanden is misgegaan bij het in veiligheid brengen van de tolken en andere Afghaanse medewerkers. Het demissionaire kabinet zegt nu "alles op alles" te zetten, maar dat wekt niet veel vertrouwen in de Kamer.

"We zijn overvallen. We hebben het niet zien aankomen en verkeerd ingeschat", zei demissionair minister van Buitenlandse Zaken Sigrid Kaag tegen de Kamer.

De Kamer neemt het het kabinet zeer kwalijk dat nog tientallen tolken, ambassademedewerkers en andere medewerkers vastzitten in Afghanistan, ondanks meerdere oproepen tot actie. "Er is te laat, te weinig gedaan. Niemand voelde zich verantwoordelijk en er was geen urgentie", bekritiseerde PvdA-Kamerlid Kati Piri de houding van het kabinet.

Demissionair minister van Defensie Ank Bijleveld erkende dat het niet gelukt is om de tolken op tijd naar Nederland te halen. Sinds het vertrek van de Nederlandse troepen zijn zo'n 40 tolken met hun gezinnen naar Nederland gekomen, maar 65 anderen zitten nu nog vast in het land.

Volgens Bijleveld komt dit mede doordat de Afghaanse regering tot afgelopen vrijdag nog zei dat de Afghanen een paspoort moesten hebben om uit te mogen reizen. "We hebben alles op alles gezet om het ophalen versneld voor elkaar te krijgen. Maar we kunnen niet zomaar mensen ophalen uit een soeverein land", was het verweer.

Het is nu de vraag of al deze tolken, de 35 politietolken die in beeld zijn en de lokale ambassademedewerkers het vliegveld nog zelf kunnen bereiken. Vaak is zelfs niet bekend of zij zich überhaupt al in Kaboel bevinden. Kamerleden zijn bezorgd over berichten dat de Taliban controleposten hebben ingericht op de toegangswegen van de luchthaven.

Kaag wees er meerdere malen op dat Nederland momenteel afhankelijk is van de informatievoorziening en bescherming van zowel de NAVO als de Verenigde Staten.

Kaag over evacuatie tolken: 'Weten niet of ze luchthaven kunnen bereiken'
63
Kaag over evacuatie tolken: 'Weten niet of ze luchthaven kunnen bereiken'

Kabinet wil meer mensen ophalen, maar noemt uitvoering 'ingewikkeld'

De afgelopen maanden maakte de Kamer zich hard voor de tolken, maar sinds vorige week beseft een meerderheid dat ook andere Afghanen die Nederland hebben bijgestaan bescherming nodig hebben en verdienen.

"In 2019 zijn tolken als systematisch vervolgde groep aangemerkt en kunnen zij met recht het land verlaten. Dit geldt echter nog niet voor ontzettend veel Afghanen die in een andere capaciteit voor Nederland hebben gewerkt", zei D66-Kamerlid Salima Belhaj, die zichzelf naar eigen zeggen "achteraf voor de kop kan slaan" omdat ze daar niet eerder aan had gedacht.

Onder meer de VVD en JA21 wezen erop dat - afgezien van tolken - Afghanen individueel beoordeeld moeten worden vanwege de veiligheidsrisico's. Volgens CDA-Kamerlid Derk Boswijk heeft Nederland daar "nu niet de luxe en de tijd" voor. "We moeten ruimhartig en pragmatisch zijn." Daarmee lijken de verhoudingen in de coalitie verstoord, met de VVD tegenover de andere drie partijen.

"We hebben oog voor Afghanen die vanwege hun band met Nederland acuut gevaar lopen. De meest schrijnende gevallen zullen we prioriteit geven, maar we opereren helaas onder heel hoge druk", zei Kaag. Hiermee lijkt het kabinet, dat vorige week nog terughoudend was, van standpunt te zijn veranderd.

Om hoeveel andere mensen het gaat, konden de bewindslieden tot frustratie van de Kamer niet zeggen. "Tegen de achtergrond van de zeer zorgelijke situatie is het helaas niet mogelijk toezeggingen te doen over de evacuatie van andere mensen. Omdat de uitvoerbaarheid uiterst ongewis is. We willen geen valse hoop wekken", zei demissionair staatssecretaris Ankie Broekers-Knol (Justitie en Veiligheid).

"Het kabinet krijgt verschillende verzoeken. Als deze binnenkomen, doen we een beperkte socialemediascreening. Daarna kan een persoon op een lijst voor evacuatie komen", legde Broekers-Knol de werkwijze toe. Volgens haar is dit altijd het beleid geweest, maar wordt er nu sneller gehandeld.

Chaos in Afghaanse stad Kunduz na verovering door Taliban
40
Chaos in Afghaanse stad Kunduz na verovering door Taliban

Gefrustreerde Kamer wil meer antwoorden

Het enige dat concreet werd medegedeeld, is dat er een nieuw vliegtuig onderweg is en dat het kabinet een "luchtbrug" wil vormen vanuit "een nabij land". Verder zou druk worden overlegd met bondgenoten. Kaag wil ervoor zorgen dat geen enkel toestel vanuit Kaboel vertrekt met lege plekken aan boord.

Doordat uitgebreide reflectie, duidelijke antwoorden en toezeggingen over evacuaties verder uitbleven, nam de frustratie in de Kamer tegen het einde van het debat flink toe. Volgens SP-Kamerlid Renske Leijten schoven de bewindslieden veel af op de ministeries van een ander en ontbrak het hen aan zelfreflectie.

Kamerlid Don Ceder (ChristenUnie) wilde van Broekers-Knol nog een duidelijk antwoord op de vraag of het kabinet nou wel of niet van standpunt is veranderd. Nadat de demissionair staatssecretaris meerdere malen om de vraag heen draaide, was het voor Kamervoorzitter Belhaj (die deze functie combineerde met de woordvoering voor D66) genoeg. "Het is kwalijk als Kamerleden vijf keer dezelfde vragen moeten stellen", zei ze.

"Het is niet mijn bedoeling hier een taalkundige exercitie te doen. Helemaal niet", verdedigde Broekers-Knol zich. "Dat is dan misschien niet de intentie, maar zo komt dit wel over", reageerde Belhaj. "U valt in herhaling. Ik ben er een beetje klaar mee als bewindspersonen de hele tijd de dingen gaan vertellen die ze willen gaan vertellen."

Kamer wil dat kabinet zich nog meer inzet voor andere medewerkers

Het debat, dat 2,5 uur langer duurde dan gepland, werd afgesloten met een laatste inbreng van Belhaj (met de pet van D66-Kamerlid op). Ze kondigde aan woensdag een motie in te dienen in de plenaire zaal, die "in ieder geval al kan rekenen op een meerderheid van 76 zetels".

In de motie roepen de partijen ertoe op om alle andere Afghaanse medewerkers, zoals koks, bewakers, vrouwenrechtenverdedigers en journalisten, samen met het ambassadepersoneel, de tolken en de resterende aanwezige Nederlandse staatsburgers zo snel mogelijk te evacueren en de formaliteiten voor de asielaanvraag verder in Nederland af te handelen.

Dat het kabinet zei de schrijnendste gevallen te willen evacueren, leidde niet tot genoeg vertrouwen in de Kamer. Belhaj concludeerde dat dit nog niet overeenkomt met de motie. "U weet dat er een meerderheid is, u hoeft niet te wachten. U kunt wat mij betreft vanmiddag beginnen met de uitvoering en de politieke richting van deze motie."

Het kabinet moet niet alleen daarmee aan de slag: de Kamer heeft ook gevraagd om een uitgebreid feitenrelaas over de gang van zaken van de afgelopen tijd.

Dit zijn de Taliban en dit is wat ze willen
115
Dit zijn de Taliban en dit is wat ze willen