De herovering van Afghanistan door de extremistische Taliban is twintig jaar na het begin van de oorlog in het land compleet. Met het abrupte vertrek van de internationale coalitie blijken de inspanningen om in het land een stabiele democratische rechtsstaat te vestigen slechts een lege huls te hebben opgeleverd. De Taliban sloegen die met schokkend gemak plat. Voortekenen waren er wel, maar werden veelal genegeerd.

Op papier vormden ze een formidabele barrière: 300.000 leden van de Afghaanse veiligheidsdiensten, leger en politie, bewapend en getraind naar Amerikaans model.

Ruim 70 miljard euro stopte de VS daarin en ook landen zoals Nederland leverden bijdragen in geld, kennis en mensenlevens. Nadat de politieke wil in het Westen voor de "eeuwige oorlog" in Afghanistan was weggeëbd, moesten zij een nieuwe opmars van de jihadisten voorkomen en de jonge democratische instituties beschermen.

Het waren de Amerikanen die het begin van het einde inluidden. De regering van toenmalig president Donald Trump sloot in februari 2020 een overeenkomst met de Taliban, tot grote verrassing van de Afghaanse regering en de NAVO-bondgenoten. De VS zouden zich tegen mei 2021 volledig zou hebben teruggetrokken uit Afghanistan.

Trumps Democratische opvolger Joe Biden bleef vasthouden aan een snel Amerikaans vertrek. Het Pentagon waarschuwde hem dat de Taliban het Afghaanse leger mogelijk binnen achttien maanden konden overlopen. Tegelijkertijd hield de Amerikaanse legertop informatie over de omvang en kwaliteit van de Afghaanse veiligheidsdiensten uit de openbaarheid.

Dit zijn de Taliban en dit is wat ze willen
115
Dit zijn de Taliban en dit is wat ze willen

Amerikanen wilden geen 'tweede' Saigon

Biden haalde de deadline niet, maar beloofde in april dat de terugtrekking voor september zou zijn afgerond. Ook dit keer kwam de aankondiging uit de lucht vallen voor de Afghaanse regering en de rest van de NAVO-landen.

Het doel van de invasie van Afghanistan in 2001 was voorkomen dat het land weer zou dienen als basis voor aanvallen op de VS, zei Biden. "We hebben dat doel bereikt." Volgens de Amerikaanse president kon "meer en eindeloze Amerikaanse militaire macht geen duurzame Afghaanse regering creëren of in stand houden".

Het Amerikaanse vertrek zou gebeuren op een verantwoorde en veilige wijze, beloofde Biden. "We gaan geen haastig drafje naar de uitgang inzetten." Het grote Amerikaanse trauma op dat front: de iconische beelden van de paniekerige evacuatie van de laatste Amerikanen uit de Zuid-Vietnamese hoofdstad Saigon in 1975.

Intussen probeerde de Afghaanse overheid, geconfronteerd met een voldongen feit, een compromis te bereiken met de Taliban. De onderhandelingen in het Qatarese Doha schoten niet op: beide partijen konden het niet eens worden over basisbeginselen zoals de vraag of de Afghaanse grondwet behouden moest blijven.

Evacuatie van burgers op het terrein van de Amerikaanse ambassade in de Zuid-Vietnamese hoofdstad Saigon in 1975.

Evacuatie van burgers op het terrein van de Amerikaanse ambassade in de Zuid-Vietnamese hoofdstad Saigon in 1975.
Evacuatie van burgers op het terrein van de Amerikaanse ambassade in de Zuid-Vietnamese hoofdstad Saigon in 1975.
Foto: Getty Images

Breekbare barrière

De NAVO begon met de terugtrekking aan de start van het strijdseizoen in mei, het moment waarop de Taliban hun bases op het Afghaanse platteland en in het wetteloze berggebied in Oost-Pakistan verlieten voor een nieuw offensief. Het kwam nu aan op die barrière van de Afghaanse strijdkrachten en politie en de slagkracht van de Afghaanse overheid.

Eigenlijk was al wel bekend dat die 300.000 soldaten op papier een veel te rooskleurige voorstelling vormden en dat veel Afghaanse officials geld achterover drukten door duizenden 'spooksoldaten' te registreren. Misschien een zesde van dat aantal kon op de been worden gebracht om de Taliban het hoofd te bieden, schatte het Pentagon in de afgelopen weken.

Daarnaast was het bepaald geen geheim dat het gros van die troepen en de politiemensen die hen moeten ondersteunen soms al maanden niet waren betaald. Ook werden ze slecht bevoorraad, vooral op het platteland. Zelfs voldoende voedsel kon niet worden gegarandeerd. Het vertrouwen van de gemiddelde Afghaan in de door en door corrupte regering was beneden het nulpunt gezakt.

Tolken leven niet zeker in Kaboel: 'Liever dood dan in handen Taliban'
181
Tolken leven niet zeker in Kaboel: 'Liever dood dan in handen Taliban'

Overwinning Taliban tekende zich al af

In de afgelopen maanden tekende zich dan ook een patroon af: verhongerende soldaten zonder munitie, Amerikaanse luchtsteun of de hoop op versterkingen werden omsingeld door Taliban-strijders, die hun een vrije aftocht beloofden als zij hun wapens en ander materieel achterlieten.

Zo werden eerst belangrijke wegen in plattelandsdistricten overgenomen en daarna de districten zelf. Terwijl de gesprekken met de nationale regering in Doha stokten, onderhandelden de Taliban met plaatselijke dorpshoofden, stamoudsten en krijgsheren. Zij gaven zich massaal over.

De verwachting was dat de Afghaanse veiligheidsdiensten wel iets zouden kunnen uitrichten in de provinciehoofdsteden en daarna dat hun hergroepering Kaboel tot een moeilijk neembare vesting zou maken. Maar uiteindelijk koos ook de daar zetelende Afghaanse regering de overgave, zonder dat er een schot hoefde te worden gelost.

Nu pijnlijk: Biden verdedigt Amerikaanse terugtrekking uit Afghanistan
108
Nu pijnlijk: Biden verdedigt Amerikaanse terugtrekking uit Afghanistan

Last chopper out of Kabul

De achttien maanden die het Pentagon Biden bij zijn aantreden voorspiegelde, het zwartste scenario, werden er nog geen vier. De belangrijkste provinciesteden vielen binnen twee weken.

En zo landden er toch weer legerhelikopters bij een Amerikaanse ambassade, dit keer in een omsingeld Kaboel, voor de paniekerige evacuatie van westerse nation-builders die zich hebben verslikt in hun ambities.

Het hoogste leiderschap van de Taliban belooft dat ze niet meer de middeleeuwse beulen van de jaren negentig zijn, dat niks in de islamitische wet het onderwijs van meisjes in de weg staat, maar de realiteit lijkt anders. In de universiteitsstad Herat werden alle vrouwelijke studenten naar huis gestuurd. Vrouwelijke medewerkers kregen te horen dat hun baan kan worden overgeheveld naar een mannelijk familielid.

Sinds 2001 kwamen naar schatting ruim 71.000 Afghaanse (en Pakistaanse) burgers om door direct oorlogsgeweld, dat het de overlevenden ook op andere vlakken moeilijker maakte: door de oorlog namen armoede, voedseltekorten en gebrek aan gezondheidszorg toe.

In ruil voor die ontberingen werd hun een nieuw Afghanistan beloofd - democratisch, met gelijke rechten voor vrouwen. Zij blijven met lege handen achter, terug bij af.

Amerikanen evacueren ambassade tijdens inval Taliban in Kaboel
52
Amerikanen evacueren ambassade tijdens inval Taliban in Kaboel