Op 17 maart gaan we naar de stembus. Om je te helpen bij je keuze maken we de balans op: hoe staat Nederland ervoor? Dit keer nemen we discriminatie en specifiek racisme onder de loep. Wat is er bekend over de invloed van je huidskleur of het land waar je ouders vandaan komen tijdens je schoolloopbaan, als je naar een baan of woning zoekt of wanneer je wordt aangehouden door de politie?

We kijken allereerst even naar het grotere plaatje.

Ruim een kwart van alle Nederlanders heeft in 2018 discriminatie ervaren, blijkt uit het meest recente onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP).

Het SCP maakt onderscheid in discriminatie op vijf verschillende terreinen: in het onderwijs, bij het zoeken naar werk, op het werk, in de semipublieke ruimte (op straat, in het verkeer of bij het uitgaan) en bij instanties (woningmarkt, politie, zorginstellingen, overheidsinstanties).

De meeste mensen kregen met discriminatie te maken in het onderwijs. Maar ook op de arbeidsmarkt komt veel discriminatie voor. Een overzicht hiervan kan je bekijken in onderstaande grafieken.

Op welke gronden wordt er gediscrimineerd? In 2019 deden 5.487 mensen melding bij de politie van discriminatie. Bij de antidiscriminatievoorzieningen (ADV's) kwamen 4.382 meldingen binnen. Bij beide was herkomst het meest voorkomend als grond van discriminatie (respectievelijk 2.156 en 1.922 keer).

In het onderzoek van het SCP is ook gekeken naar verschillende soorten discriminatie. De meeste mensen kregen te maken met leeftijdsdiscriminatie, gevolgd door discriminatie op basis van geslacht en etnische achtergrond.

Alle genoemde cijfers zijn echter geen goede weergave van het daadwerkelijk aantal incidenten dat zich heeft voorgedaan in de samenleving. Op het gebied van racisme en discriminatie is sprake van onderrapportage omdat mensen het herkennen, benoemen en melden ervan vaak lastig vinden.

Discriminatie per grond en terrein

Racisme is het afgelopen jaar stevig op de agenda gezet. In de zomer werd in tientallen steden gedemonstreerd tegen racisme en discriminatie. Er kwamen duizenden mensen af op deze Black Lives Matter-protesten, die een duidelijke boodschap afgaven aan de politiek.

Institutioneel racisme zit diep verweven in de structuren van de samenleving. Zo is in het licht van de toeslagenaffaire bekend geworden dat de Belastingdienst ouders met een tweede nationaliteit discrimineerde door hen strenger te controleren en onterecht te beboeten. Hoe hard en hoe wijdverspreid discriminatie en racisme binnen de overheid is, is nog niet duidelijk. Dat wordt nog onderzocht.

Dat Nederland institutioneel racisme kent is een feit. Wat vertelt onderzoek ons hierover?

Overheden en bedrijven maken steeds vaker gebruik van algoritmes. Bijvoorbeeld voor het opsporen van fraude en criminaliteit, maar ook om in te schatten wat voor zorg een persoon nodig heeft en wat de kans is dat een leerling zonder diploma de school verlaat. Dat bleek uit onderzoek van de NOS.

De Algemene Rekenkamer oordeelde eind januari van dit jaar dat de overheid onvoldoende kritisch is bij het gebruik van algoritmes, waardoor het risico op discriminatie toeneemt.

Je achternaam doet er toe op de arbeidsmarkt. Als je Janssen of De Vries als achternaam hebt, is de kans groter dat je wordt uitgenodigd voor een sollicitatiegesprek dan wanneer je Çelik of Demir heet, zo blijkt uit meerdere onderzoeken.

Zo concludeerde het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in 2008 dat iemand met een niet-westerse naam een kleinere kans heeft om voor een sollicitatiegesprek uitgenodigd te worden dan anderen met een gelijkwaardig cv. Onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit Utrecht stuurden tussen 2016 en 2018 meer dan vierduizend fictieve sollicitatiebrieven en cv's uit. De sollicitanten met een migratieachtergrond ontvingen minder positieve reacties dan vergelijkbare sollicitanten zonder migratieachtergrond.

In 2019 deed de Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid zich voor als potentiële opdrachtgever en pleegde bijna vijfhonderd telefoontjes naar uitzendbureaus met het verzoek te discrimineren bij de werving van werknemers. In 40 procent van de gevallen wees het uitzendbureau het verzoek niet af.

Studenten met een (niet-westerse) migratieachtergrond krijgen minder makkelijk een stageplek. Zij moeten meer sollicitatiebrieven sturen en zijn langer op zoek naar een plek.

Racisme vindt ook plaats op de woningmarkt. Mensen met een migratieachtergrond hebben in meerdere steden een kleinere kans om een particuliere huurwoning te vinden. Dat bleek uit onderzoek dat werd uitgevoerd in opdracht van de gemeente Amsterdam. Ongeveer een derde van de verhuurmakelaars was bereid te discrimineren op migratieachtergrond. Vergelijkbaar onderzoek in Utrecht toonde dit ook aan.

De politie controleert Nederlanders met een migratieachtergrond vaker. Dat laat onderzoek uit 2016 zien. Er is hierbij niet onderzocht of dat terecht of onterecht gebeurde. Daarnaast komt uit een ander deel van het onderzoek naar voren dat burgers mede op basis van hun huidskleur staande worden gehouden. Agenten bleken regelmatig te controleren op basis van hun intuïtie en stereotypen en dus niet altijd op basis van redelijke of objectieve kenmerken.

Onder anderen Nederlanders met een Turkse, Marokkaanse en Antilliaanse achtergrond hebben ook het gevoel dat de politie ze beter in de gaten houdt dan andere Nederlanders, concludeerde het SCP.

Er zijn stappen gezet in de politiek, maar er is nog een lange weg te gaan. Zo liet minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken) eind vorig jaar weten dat Nederland een Nationaal coördinator discriminatie en racisme krijgt. Hoe deze positie moet worden ingevuld is nog niet duidelijk.

Verschillende politieke partijen, zoals D66, GroenLinks en PvdD, benoemen deze aanstelling in hun verkiezingsprogramma. PvdA pleit voor een staatscommissie institutioneel racisme die direct onder de premier valt en DENK wil bijvoorbeeld een verbod op discriminerende algoritmes.

De Eerste Kamer gaat daarnaast op initiatief van VVD en GroenLinks een parlementair onderzoek doen naar discriminatie.

We helpen je graag bij het maken van je keuze

Meld je aan voor de Verkiezingsupdate Ontvang elke dag onze update