Nog maar 160 Oekraïense vluchtelingen zonder Oekraïens paspoort hebben gebruikgemaakt van het speciale terugkeerplan van de Nederlandse overheid. Van honderden anderen is nog onbekend wat ze gaan doen, terwijl de tijd begint te dringen. Tegelijkertijd krijgt het plan steeds meer kritiek.

Op dit moment zijn er nog ongeveer 2.900 Oekraïense zogeheten derdelanders in Nederland. Zij komen oorspronkelijk uit een ander land dan Oekraïne. Op 4 september vervalt hun speciale status en moeten ze weg uit Nederland of asiel aanvragen.

Het ministerie van Justitie en Veiligheid heeft een speciale regeling voor de mensen die vertrekken, maar daar is nog niet veel animo voor. De laatste maanden hebben ongeveer 160 mensen zich gemeld voor het plan, blijkt uit cijfers die het ministerie met NU.nl heeft gedeeld. Ongeveer zevenhonderd derdelanders hebben laten weten asiel aan te vragen. Wat de rest wil gaan doen, is nog niet duidelijk.

Met het naderen van de deadline klinkt er ook meer kritiek op het plan. Die komt onder meer vanuit de Oekraïense derdelanders zelf. Ze vinden het pijnlijk dat het beleid is aangepast. "We zien het als discriminatie", zegt Karim Samaa. "Je kan geen onderscheid maken tussen ons en hen (de vluchtelingen die wel een Oekraïens paspoort hebben, red.). Velen van ons leefden al jaren in Oekraïne. We horen ook bij de Oekraïense gemeenschap."

Wie zijn derdelanders en waarom moeten ze terug?

'Oekraïne was ons thuis'

Demissionair staatssecretaris Eric van der Burg (Justitie en Veiligheid) zei dat de derdelanders in veel gevallen veilig terug kunnen naar hun land van herkomst. Er werd ook misbruik gemaakt van de regeling. Zo waren er mensen die beweerden dat ze uit Oekraïne kwamen om zo de reguliere asielprocedure over te kunnen slaan.

"Dat onze herkomstlanden veilig zijn, betekent niet dat we terug kunnen", zegt Nihal (achternaam bekend bij de redactie). Zij vluchtte, net als Samaa, uit de Oekraïense stad Dnipro. Daar woonden ze al jaren voor hun opleiding farmacie (Nihal) en tandheelkunde (Samaa). Nihal wil graag verder met haar studie, maar ze kan het collegegeld in Nederland niet betalen. Terwijl Oekraïners korting krijgen, moeten Oekraïense derdelanders het volledige bedrag betalen.

"Oekraïne was ons thuis", voegt Samaa eraan toe. "Ik had mijn studie afgerond en wilde stage gaan lopen. Ik kan niet terug naar Marokko. Ik zie geen leven daar."

Dit hoort VluchtelingenWerk ook. "Deze mensen hopen net als Oekraïners snel terug te kunnen keren. Ze kregen eerst te horen dat ze mochten blijven zolang de oorlog duurde en zijn daarnaar gaan handelen." Volgens de woordvoerder werkt een groot deel van de groep en is er ook een deel dat studeert. "Dan is het een hard gelag dat tussentijds de regels veranderen."

Minder onduidelijkheid, maar nog niet alles is helder

VluchtelingenWerk snapt de redenering achter het plan van het demissionaire kabinet. Het overgrote deel van de Oekraïense derdelanders is veilig in het land van herkomst. Ook kan de vluchtelingenorganisatie zich voorstellen dat er op een gegeven moment signalen van misbruik waren. "Maar we hebben ze allemaal gesproken en ons beeld is niet dat daar allemaal fraudeurs bij zitten."

De organisatie vraagt zich af of Nederland dit überhaupt wel mag doen. Om dat te toetsen, lopen er rechtszaken waar onder meer de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) en VluchtelingenWerk bij betrokken zijn.

In een van die zaken heeft de rechter geoordeeld dat het mag. De partijen zijn in hoger beroep gegaan, omdat ze willen zien of de uitspraak ook voor de hoogste rechter standhoudt. In elf andere zaken wordt de uitspraak nog verwacht.

Maar de kans is groot dat dit niet lukt voor de deadline van 3 september. "Dan steven je af op een situatie waarin een paar weken na de deadline pas de uitspraak komt, waarmee mensen mogelijk weer terug zouden mogen komen", zegt de woordvoerder.

'Het doet pijn dat ze onderscheid maken'

Vooralsnog lijkt het erop dat de speciale bescherming gewoon op 3 september vervalt. Een groep derdelanders gaat daarom volgende week vrijdag (opnieuw) naar Den Haag om aandacht te vragen voor hun situatie.

Samaa wil daar nog aan toevoegen dat hij Nederland dankbaar is. Hij benadrukt dat de groep niet op kosten van de overheid leeft, aangezien ze werken. En dat het ook niet hun intentie is om te blijven. "Maar wat echt pijn doet, is dat ze onderscheid maken tussen ons, ook al komen we uit dezelfde oorlog. Als je met iets begint, blijf dat dan ook doen."