Defensie-expert Ko Colijn voorziet Nederlanders al bijna vijftig jaar van duiding bij gewapende conflicten. Voor NU.nl volgt hij de strijd in Oekraïne en geeft hij antwoord op onze (en jullie) vragen. Dit keer bespreekt hij de scenario's voor de Russische inzet van kernwapens.

President Vladimir Poetin hield vrijdag een bizarre speech. Daarin vertelde hij dat Rusland vier Oekraïense regio's nu als Russisch grondgebied ziet. Hij stelde de oorlog om Oekraïne voor als een strijd op leven en dood tegen het Westen. De toespraak is duizend keer geanalyseerd en bevat geen directe nucleaire aankondiging. Poetin herhaalde dat de gebieden in Russische ogen nu Russisch zijn. Dat een tegenaanval van Oekraïne dus eigenlijk een aanval op Rusland is, is ook al eerder gezegd. Dat doet Rusland al sinds het op 24 februari de invasie begon.

Rode lijnen zijn de afgelopen maanden al meerdere keren overschreden, dus dat argument kan hier ook niet gelden. Nederlandse talkshows zijn geen goede bron van informatie. Daar gaat het stoer over regelrechte oorlogsverklaringen. Tegelijk wordt gezegd dat we veel te haastig zijn met het aanwijzen van daders. Of begint men over de Derde Wereldoorlog. Als iemand dat overdreven vindt, roep je dat je dat ook zo bedoelde. Een flauwekulanalyse dus.

Al het gepraat over russificatie was geen nieuws, want dat gold al voor het schiereiland de Krim. Het Russische antwoord bleef uit, nadat Oekraïne vliegbasis Saki op 9 augustus had aangevallen. Inzet van "alle middelen" (dus ook een nucleair wapen) was ook niet nieuw. Eerder is het gevaar wat dichterbij gekomen. Met de val van de stad Lyman is Poetin meer in het nauw gedreven.

Inzet kernwapens lijkt nog ver weg

Daar komt nog bij dat de geannexeerde gebieden deels in handen zijn van Oekraïne. Op zaterdag druppelden al berichten over inname van de omsingelde stad Lyman binnen. Daar werd, nog geen dag na Poetins speech, de Oekraïense vlag gehesen en zaten vijfduizend Russen opgesloten. Andere bronnen hadden nog geen nucleaire voorbereidingen gezien. Meestal zien satellieten dat meteen. Tel uit je winst, Vladimir.

Ik zal niet "gaat u maar rustig slapen" - wat toenmalig premier Hendrik Colijn in 1936 na de Duitse bezetting van het Rijnland zei - adviseren door het nucleaire scenario compleet van tafel te vegen. Het is nog mogelijk dat Poetin kernwapens inzet. Als Oekraïne succesvol blijft in zijn tegenaanval, schuift de frontlinie gedurende de winter nog altijd op. Poetin hoopt dat het Westen (vooral de VS) Oekraïne vóór die tijd naar de onderhandelingstafel duwt. De wrange ironie is dat Poetin gevaarlijker wordt naarmate Oekraïne meer doorstoot en eigen grond herovert.

Zie ook |Lyman 'ontdaan van Russen', paus richt zich tot Poetin

Poetin moet rekening houden met reactie Westen

Poetin heeft ook de optie als een soort demonstratie een ondergrondse atoomproef te laten uitvoeren. Die zou schoon en veilig zijn voor de Russen zelf en toch de boodschap afgeven: stop, wij hebben gewonnen. De giftige wolk van zo'n ondergrondse explosie waait niet weg, laat staan naar de 'verkeerde' Russische kant. De vraag is of je met een gek als Poetin van die geestegesteldheid kunt uitgaan.

Ik denk dat het Westen - en veel andere landen - ook bij zo'n ondergrondse demonstratiebom woedend zou reageren. Het zou een breuk zijn met het kernstopverdrag en het nucleaire taboe sinds 1945 doorbreken. Ook de VS heeft dat verdrag niet officieel bekrachtigd, maar het wordt wel nageleefd. Ik denk dat het Westen niet met een atoombom zou reageren op zo'n actie. Het is logischer dat het door Oekraïne zo gewenste vliegverbod dan in beeld komt. Ook een raketaanval op Belgorod (waar een Russische atoombasis is) of een zware cyberaanval op Russische infrastructuur zijn opties.

De situatie zou anders liggen als Rusland een intercontinentaal atoomwapen zou inzetten en een NAVO-lidstaat onder vuur neemt. Die kwade kans lijkt me superklein. De Russische vicepresident Dmitry Medvedev heeft dat gesuggereerd, maar verder is er weinig steun voor. Rusland heeft aangeboden om over beperking van dat type wapens te onderhandelen, want de huidige beperkingen lopen tot 2026.

Zo'n aanval zou bovendien een Amerikaanse tegenaanval met strategische atoomwapens uitlokken. Ik kan niet geloven dat de Russen dat over zichzelf willen afroepen. Maar misschien zie ik het verkeerd.