Defensie-expert Ko Colijn voorziet Nederlanders al bijna vijftig jaar van duiding bij gewapende conflicten. Voor NU.nl volgt hij de strijd in Oekraïne en geeft hij antwoord op onze (en jullie) vragen. Dit keer duidt Colijn een eventuele nucleaire ramp bij de kerncentrale van Zaporizhzhia. En wat kunnen de Amerikanen daartegen doen?

Afgelopen maand heeft Rusland de kerncentrale van Zaporizhzhia gebruikt om er minstens 120 Grad-raketten op steden aan het zuidelijk front af te vuren. Dat ondanks verzoeken van de VN en het International Atoomagentschap (IAEA) om het gebied rond de kerncentrale te demilitariseren. Die vraag kwam nadat Kyiv de handelwijze van Rusland om de kerncentrale als schild te gebruiken "puur staatsterrorisme" had genoemd.

Oekraïne durft - begrijpelijk - niet met scherp terug te schieten. Het is doelbewust Russische roulette geworden met een kernramp.

De Russische premier Dimitri Medvedev gooide nog olie op het vuur door te zinspelen op problemen bij andere kerncentrales in Europa. Dat zou je kunnen uitleggen als een waarschuwing aan westerse landen om zich er niet mee te bemoeien.

Amerikaanse 'emergency support'

Zou dat dan kunnen, dat we ons ermee bemoeien? Ja. De Verenigde Staten hebben al meer dan twintig jaar het zogenoemde NEST. Dat staat tegenwoordig voor Nuclear Emergency Support Team. Het team bestaat uit commando's en experts die 24/7 klaarstaan om in te grijpen bij een kernramp. Ze kunnen zelfs atoombommen 'ontvoeren' naar veilige oorden.

Nucleaire incidenten spelen zich vaak in de criminele afpersingssfeer af. Al speelde ook de atoomproef van Pakistan in 1998 een rol. Eentje waar de VS niet erg blij mee was vanwege het terroristische risico daar en de onbetrouwbaarheid van het Pakistaanse leger.

Die gebeurtenis leidde tot een verschuiving van de taken van het NEST naar de "militaire ontvoering" van splijtstof en zelfs bommen. En van emergency response naar het eufemistische "emergency support". Militairen met militaire helikopters.

Zulke "support" zou volgens het gezaghebbende Bulletin of the Atomic Scientists al zo'n dertig keer gebeurd zijn, maar militaire acties zijn supergeheim. (Blauwdrukken lagen misschien onder het bed van de Amerikaanse oud-president Donald Trump in Mar-a-Lago).

Waarom Poetin een kerncentrale innam (en welke risico's er waren)
154
Waarom Poetin een kerncentrale innam (en welke risico's er waren)

Kans op een kernramp is klein

Het zou dus in Oekraïne kunnen gebeuren, maar laat ik niet alarmistisch zijn. De kans dat een kernramp tot een gifwolk leidt die ook naar Rusland zelf zou waaien, kan president Vladimir Poetin en Medvedev niet ontgaan zijn.

Dus dreigen met zelfmoord is nogal dom. Maar goed, de morele lat ligt laag en de gok kan Moskou het laatste restje krediet kosten. Wie zou een gokkende gek in het Kremlin willen steunen, behalve de Belarussische president Alexander Lukashenko en zijn Syrische collega Bashar Al Assad?

Het is ook zeker niet onmogelijk dat er inmiddels Oekraïense 'NESTs' getraind zijn en met Amerikaanse hulp de centrale kunnen veroveren, of eigenlijk dus heroveren. Bijvoorbeeld met thermobarische bommen die reactorbestendig zijn, maar mijnen en lanceerinstallaties onschadelijk maken.

De kans dat Amerikanen zelf een NEST inzetten acht ik heel klein, want de regio Zaporizhzhia heeft weinig extractiemogelijkheid. Dat is militair visserslatijn voor: wegwezen na afloop.

Kat in het nauw

Er is nog een gedurfder antwoord mogelijk. Het Russische spel is brutaal, maar zou kunnen wijzen op kat-in-het-nauwgedrag.

Het offensief in het Donetsbekken verloopt heel moeizaam, de Russische versterkingen en bevoorrading in het zuiden lopen niet goed. In beide gebieden heeft Oekraïne alle logistiek cruciale bruggen verwoest en de luchtmachtbasis Saky in het achterland van de Krim onklaar gemaakt.

Dat is blijkbaar de nieuwste Oekraïense troefkaart: de Russische aanvoer lam leggen. Door blackmail te spelen probeert Rusland minstens deze Oekraïense acties een halt toe te roepen.

Dit weten we wel (en niet) over de aanval op de Krim
164
Dit weten we wel (en niet) over de aanval op de Krim

'Azov-situatie' bij Zaporizhzhia dreigt

Wie de langste adem heeft, weet niemand. Een situatie zoals in de Azov-staalfabriek in Mariupol dreigt, want de Russen kunnen zich het deporteren of uithongeren van de Oekraïense dwangarbeiders in de centrale niet permitteren.

Als de Russen doorgaan met hun pokerspel, zou Oekraïne kunnen dreigen met selectieve aanslagen op Russisch gebied. Dat is sinds de Krim een geloofwaardig dreigement. Ze hebben bewezen ver achter de linies te kunnen toeslaan. Gevaarlijk en escalerend, maar tegen de achtergrond van een tweede Tsjernobyl wel begrijpelijk.

De tussenliggende opties: het Westen kan dreigen luchtafweerraketten te leveren, die de Russische raketten uit de lucht kunnen plukken. Of met cyberacties onklaar te maken. Als de Russen niet ophouden, is het denkbaar dat het Westen verder dreigt in te grijpen zodra een gifwolk naar Europa drijft. Niet-escaleren is dan geen optie.