Defensie-expert Ko Colijn voorziet Nederlanders al bijna vijftig jaar van duiding bij gewapende conflicten. Voor NU.nl volgt hij de strijd in Oekraïne en geeft hij antwoord op onze (en jullie) vragen. Dit keer duidt Colijn de inname van de Oekraïense kerncentrale Zaporizhzhia en de acties van de Russische troepen van daaruit.

De oorlog in en tegen Oekraïne heeft nu een cynisch dieptepunt bereikt. Menselijk natuurlijk al met de verwoesting van Mariupol, Boetsja en ga zo maar even door. Maar het spelen met kerncentrales zet ook mensenlevens op het spel en is een gok wat betreft de veiligheid van Europa.

Zaporizhzhia is op 4 maart al door de Russen veroverd. Russische beschietingen leidden toen al tot verontwaardiging bij het internationaal atoomagentschap IAEA. De zes reactoren op het terrein zelf zijn tot nu toe niet beschoten, maar hadden door afzwaaiers geraakt kunnen worden. Door onder meer dikke betonlagen kunnen ze gelukkig wel tegen een stootje.

Bezoek van internationale experts werd geweigerd, de ongerustheid zakte wat en de grootste boosheid richtte zich eigenlijk op de dwangarbeid die Oekraïense technici moesten verrichten. En op het feit dat Rusland überhaupt atoomcentrales in zijn oorlogsagenda had opgenomen. Het 250 kilometer verderop gelegen Krim-schiereiland (in 2014 door Rusland geannexeerd) is voorbestemd zijn elektriciteit ervan te krijgen - ook oorlogsbuit dus - maar zover is het nog niet.

Waarom Poetin een kerncentrale innam (en welke risico's er waren)
154
Waarom Poetin een kerncentrale innam (en welke risico's er waren)

Officieel verhaal met dubbele bodems

Nu is het dus weer mis. Het officiële verhaal is dat beide partijen elkaar van terreurgedrag beschuldigen, en niemand weet wat de waarheid is. Ja, als de Russische president Vladimir Poetin de oorlog niet was begonnen, hadden we niets over Zaporizhzhia vernomen en was er waarschijnlijk ook geen incident geweest. Dus Poetin is natuurlijk sowieso schuldig. Daarachter ligt waarschijnlijk een tweede waarheid met nog wat dubbele bodems.

Na de Russische overmeestering volgde een periode waarin Oekraïense operators (nog altijd) in beroerde omstandigheden gedwongen worden om de atoomcentrale draaiend te houden. Sinds half juli stoppen de Russen Zaporizhzhia vol met munitie en omsingelen ze die met landmijnen.

Het is aannemelijk dat de Russen het terrein misbruiken en daarvandaan bombardementen uitvoeren, want het is een soort vrijplaats. Want wie zou het aandurven om de Russen en de eigen Oekraïense technici onder vuur te nemen? Dat kan eigenlijk alleen maar met vliegtuigen, maar die heeft Oekraïne nauwelijks en worden wellicht neergehaald. Of met special forces: lastig, niet verrassend, maar in principe wel mogelijk.

Desondanks is het denkbaar dat Oekraïne de Russische lanceerinstallaties wil uitschakelen met tegenvuur van afstand. Daarop zullen de Russen weer zeggen dat Oekraïne zelf de oorzaak van de onveiligheid is, enzovoort. Al dat gebombardeer heeft een belangrijke stroomkabel onklaar gemaakt, een brandje veroorzaakt en een opslagplaats van giftig plutonium 'benaderd'. Een van de zes reactoren is nu afgeschakeld en er dreigt opnieuw brand en stralingslekkage.

Russen hebben waarschijnlijk nog twee motieven

Het is aannemelijk dat de Russen nog twee motieven hebben om met vuur te spelen. Een: ze krijgen onvoldoende grip op de westerse wapenhulp en willen die afknijpen door met een nieuw Tsjernobyl te dreigen. In die zin is de Russische dreiging een escalatie tot over de NAVO-grenzen, want een nucleair ongeluk houdt zich nu eenmaal niet aan die lijnen.

En twee: terreur. Want de acties bij Zaporizhzhia maken de Oekraïense bevolking bang. En ze brengen misschien onderhandelingen dichterbij: namelijk gedeeltelijke capitulatie van Oekraïne en bevriezing van het Russische terreinverlies in het zuidoosten.

Zo'n Russische strategie is niet zonder risico. De eventuele nucleaire wolk zou ook naar het Donetsbekken en Rusland zelf kunnen waaien en daar schrik en verderf kunnen zaaien. Poetin is nietsontziend, maar dat is toch wel een domme gok die hem vast ontraden wordt. Ook kan hij niet zeker weten of de Oekraïense en westerse reactie weifelachtig is en het verzet juist dubbel zou motiveren.

Een atoomcentrale die het niet meer doet zou ook de Russen zelf niets anders opleveren dan een enorme schadepost. En passant zou Zaporizhzhia wel eens de sluwe vertaling kunnen zijn van de Russische zinspeling op inzet van een massavernietigingswapen.

Conclusie: toch is 'spelen met vuur' door de Russen wel plausibel. Maar vlak ook Oekraïens pokerspel niet uit. Door met een nieuw Tsjernobyl te schermen, zet het het Westen verder onder druk om wapens te blijven leveren, en de Europese eenheid nu die afkalft te bewaren.