Na bijna zeventig jaar van krampachtig in stand gehouden neutraliteit is de gestandaardiseerde 7,62 × 51mm NAVO-kogel door de Finse kerk: het Noord-Europese land vraagt een lidmaatschap aan bij de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie. De Russische invasie van Oekraïne zorgde voor een overweldigende omslag van de Finse publieke opinie. Het iets voorzichtigere Zweden kon niet anders dan volgen. De militaire machtsbalans in Europa zal nooit meer hetzelfde zijn.

Deskundigen namen al snel na het begin van de oorlog in Oekraïne aan dat die zou leiden tot een NAVO-lidmaatschap voor Finland en Zweden. Eerst zou de Zweedse publieke opinie draaien, gevolgd door de politiek, luidde een veelgehoorde theorie. Daarna zouden Finse politici bezwijken en hun NAVO-sceptische volk met zachte dwang naar een aanvraag duwen.

Deze voorspelling werd werkelijkheid, maar alleen als je die helemaal omdraait: de Finse bevolking trok iedereen nerveus springend mee naar de ingang van de NAVO-ledenlounge.

De oorlog in Oekraïne zorgde voor een omslag in de publieke opinie. Die was zo ingrijpend en snel, dat het een wonder mag heten dat Tapani en Kaarina er geen whiplash aan hebben overgehouden.

Finse peilingen: Wilt u bij de NAVO?

De Finse president Sauli Niinistö dacht in februari nog dat een lidmaatschap een kwestie van de lange adem zou zijn, maar onder publieke druk reisde hij al snel af voor ontmoetingen met de leiders van belangrijke NAVO-landen en de Zweedse premier Magdalena Andersson. De Finse regering deed in april een voorzichtig voorstel aan het parlement, waar een meerderheid van de volksvertegenwoordigers liet weten voor een lidmaatschapsaanvraag te zijn.

President Niinisto en premier Sanna Marin spraken op 12 mei formeel hun steun voor de aanvraag uit, het kabinet volgde zondag en het Finse parlement op dinsdag. Een dag eerder deed het Zweedse parlement hetzelfde.

Bijna zeventig jaar van neutraliteit ten einde

De Finse neutraliteit op het wereldtoneel, vooral ten aanzien van de grote buur Rusland, was heilig tijdens de Koude Oorlog.

Finland werd in 1939 binnengevallen door de Sovjet-Unie onder Josef Stalin. Tijdens die Winteroorlog brachten de Finnen de Sovjets vernederend zware verliezen toe, maar dolven ze uiteindelijk toch het onderspit en verloren ze zo'n 9 procent van hun grondgebied. Finland sloot een bondgenootschap met nazi-Duitsland en viel vijftien maanden later die verloren gebieden binnen. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog werd opnieuw de vrede getekend. De Finnen raakten nog meer territorium kwijt en moesten herstelbetalingen doen aan Moskou.

Finland en de Sovjet-Unie werden ongemakkelijke, maar vreedzame buren. In 1948 tekenden ze het Verdrag van Vriendschap, Samenwerking en Wederzijdse Steun. De Finnen hielden zich tijdens de Koude Oorlog buiten het conflict tussen de grootmachten. Hoewel hun land in bijna alle opzichten westers was - sociaal, economisch en politiek - bleven ze angstvallig uit de buurt van alles wat door het Kremlin kon worden gezien als bedreiging. Goede banden met het eveneens neutrale, maar veel zwaarder bewapende Zweden gaven Finland een extra gevoel van veiligheid.

Zweden kon in de luwte achter Finland aan

De dreiging van Rusland wordt in Zweden minder acuut wordt gevoeld dan in Finland, dat een landgrens met dat land heeft. Zweden heeft bovendien een veel langere en diep gekoesterde traditie van neutraliteit: de laatste keer dat het betrokken was bij een oorlog is meer dan tweehonderd jaar geleden.

Toch is zo'n twee derde van de Zweedse bevolking inmiddels voorstander van het NAVO-lidmaatschap. Die steun was in recente jaren al flink groter dan in Finland (hoewel nog steeds ver van een meerderheid), dus de ommekeer is minder dramatisch dan in het buurland, maar ook in Zweden had de Russische invasie een duidelijk effect op de bereidheid.

In een peiling van onderzoeksbureau NOVUS in januari zei 37 procent van de respondenten voor een NAVO-lidmaatschap te zijn. In mei was dat toegenomen tot 57 procent en zeiden zelfs zo'n zeven op de tien Zweden voorstander te zijn als Finland ook een lidmaatschapsaanvraag zou indienen.

De Zweedse Sociaaldemocraten verscholen zich decennialang achter Finland als het over de NAVO ging. 'Wat we ook doen, we doen het samen', was het devies. In het (zeer onwaarschijnlijk geachte) geval dat Helsinki erbij wou, zou ook Zweden erover nadenken. Dat Finland nu zo'n enthousiaste en aandachtstrekkende voortrekkersrol speelt, zorgde in Stockholm voor verbijstering, maar haalde ook wat druk van de ketel. Zweedse solidariteit met Finland geeft politieke rugdekking en zorgde dat Zweden in de relatieve luwte achter het buurland aan kon.

Finland en Zweden veranderen Europese veiligheidsbalans

Het Finse en Zweedse besluit om bij de NAVO te komen heeft grote gevolgen voor de veiligheidsbalans in Europa. Voor de Russische president Vladimir Poetin was de Oekraïense wens om lid te worden de belangrijkste reden om dat land binnen te vallen: hij stelt dat de aanwezigheid van de NAVO aan de Russische grenzen een onverdraaglijke bedreiging vormt. Nu wordt die aanwezigheid verdubbeld, dankzij de meer dan 1.300 kilometer lange Fins-Russische grens. De macht van de NAVO in het strategisch belangrijke noordpoolgebied wordt daarmee aanzienlijk versterkt. Daarnaast wordt de Baltische Zee praktisch een NAVO-binnenzee, waar het Kremlin niet blij mee zal zijn.

De lidmaatschapsverzoeken zijn ook een belangrijke symbolische boost voor de westerse coalitie tegen het Poetin-regime die is ontstaan sinds de Russische invasie van Oekraïne.

Het is de vraag hoe Rusland zal reageren op de Finse en Zweedse lidmaatschapsverzoeken. Poetin dreigde eerder met "passende militair-technische maatregelen" ter vergelding. Breed wordt aangenomen dat hij daarmee doelde op het legeren van meer Russische troepen en (kern)wapens in het Baltisch gebied of cyberaanvallen op Finse en Zweedse doelwitten.