Het was een bijzondere week in Brussel. De afgelopen twee dagen volgde de ene grote top de andere op. Eerst kwam de NAVO bijeen, daarna de G7 (zeven rijke industrielanden) en tot slot de Europese Raad. De aanwezige wereldleiders zijn geslaagd in hun doel: eenheid uitstralen. Grote nieuwe stappen om de Russische agressie in Oekraïne een halt toe te roepen bleven, zoals verwacht, uit. Voor de EU wordt het ingewikkelder om het Kremlin zwaardere sancties op te leggen.

Al met al duurden de drie belangrijke toppen niet lang. De NAVO vergaderde een paar uur, de G7 hield het ook kort en de Europese top duurde zoals gewoonlijk twee dagen. De bijeenkomsten hadden vooral als doel om een vuist te maken tegen de Russische president Vladimir Poetin.

Een maand geleden viel Poetin Oekraïne binnen en sindsdien is de NAVO bezig aan een opleving. Volgens de Amerikaanse president Joe Biden is het bondgenootschap "nog nooit zo eensgezind geweest als nu". De EU is wakker geschud en de lidstaten zien in dat ze hun eigen defensiebudget op orde moeten hebben. Het ene na het andere land kondigde de afgelopen weken investeringen aan.

De NAVO zelf is druk met het afschrikken van Poetin en de verdediging van de oostflank. Het bondgenootschap maakt hiermee een grote koerswijziging. Tijdens de top werd besloten nog eens extra troepen en materieel naar Hongarije, Slowakije, Bulgarije en Roemenië te sturen.

NAVO houdt kaarten tegen de borst en moet flink balanceren

Maar nieuwe toezeggingen aan de Oekraïense president Volodymyr Zelensky werden niet gedaan. Hij vroeg de NAVO opnieuw tevergeefs om gevechtsvliegtuigen, een vliegverbod en tanks, maar moest genoegen nemen met morele steun. Voor het bondgenootschap is het een kwestie van balanceren. Wat kan de NAVO doen zonder in Poetins ogen te ver te gaan?

"Ik denk dat we op dit moment het maximale doen voor zover dat reëel mogelijk is. Veel meer zou het risico met zich meebrengen van een rechtstreekse confrontatie tussen de NAVO en Rusland in militaire zin", zei premier Mark Rutte voorafgaand aan de toppen al tegen de Tweede Kamer.

Dat bleek het geval. Op de top werd alleen meer van hetzelfde toegezegd: meer financiële, militaire en humanitaire hulp. Volgens Rutte was vooral "de sfeer aan tafel" belangrijk geweest. De lidstaten hebben hun eensgezindheid bewaard en getoond, zei de premier. Het is gissen of dit binnenskamers ook het geval was. Zo wil bijvoorbeeld Polen liever meer doen. Het land pleit voor een vredesmissie in hun buurland.

Over wat er moet gebeuren als Poetin echt een rode lijn overgaat, doet de NAVO geen uitspraken. Ook is niet duidelijk wat een rode lijn kan zijn. Secretaris-generaal Jens Stoltenberg van de NAVO zei na afloop van de top wel het volgende: "Elk gebruik van chemische wapens door Rusland in Oekraïne is onaanvaardbaar en zou verreikende gevolgen hebben." Over deze consequenties laat de NAVO zich verder niet uit. "Zulke dingen ga je niet openlijk bespreken", zei Rutte.

Zie ook |Stoppen met Russisch gas als ultieme sanctie? Dat gaat veel pijn doen

Een nog zwaarder sanctiepakket wordt steeds lastiger te regelen binnen de EU

Ondertussen wordt er in Brussel gewerkt aan een vijfde sanctiepakket. "We hebben nu zulke massieve sancties afgekondigd dat je langzamerhand wel in de hoek zit van gas, olie en havens", zei Rutte er deze week tegen de Tweede Kamer over.

Hij kreeg van de Kamerleden de opdracht mee om zich in Brussel in te zetten voor een olieboycot. "Voor Nederland ligt er geen taboe op olie, gas of het weren van Russische schepen uit de Europese havens", aldus de premier. Wel plaatste hij er meteen een kanttekening bij: "Het vraagt echt om een hele zorgvuldige afweging."

We moeten oppassen dat de sancties niet pijnlijker worden voor Europese burgers dan voor Rusland zelf.

Dit heeft allereerst te maken met de leveringszekerheid van energie. Want hoewel Nederland maar voor een klein deel afhankelijk is van Russisch gas en olie, is dit niet voor alle lidstaten het geval. Vooral landen in Oost-Europa halen nog een groot deel van hun energie uit Rusland. Maar ook Duitsland, Hongarije en Italië zijn in grotere mate afhankelijk en staan niet te springen om een boycot.

Andere regeringsleiders waren eveneens voorzichtig. Temeer omdat sancties op het gebied van olie en gas verstrekkende gevolgen kunnen hebben voor de Europese economie. "We moeten oppassen dat de sancties niet pijnlijker worden voor Europese burgers dan voor Rusland zelf", zei de Griekse leider Kyriakos Mitsotakis. "We zijn niet in oorlog met onszelf", aldus de Belgische premier Alexander De Croo.

Eensgezindheid is het allerbelangrijkste voor de regeringsleiders

Nieuwe sancties kwamen er de afgelopen dagen dan ook nog niet. De regeringsleiders hebben wel afgesproken om de bestaande sancties strenger te gaan handhaven. De Europese Raad benadrukte in de conclusies van de top dat de sancties die al zijn genomen een "enorme impact hebben op Rusland en Belarus en dat zij bereid blijft snel verdere gecoördineerde zware sancties op te leggen". De vraag is welke grens Poetin moet overschrijden om deze bereidheid vertaald te zien worden in daden.

Eenheid is in ieder geval voor de EU het allerbelangrijkste. Dat benadrukte Rutte de afgelopen weken meerdere keren. Zo zou bijvoorbeeld het weren van Russische schepen uit de Rotterdamse haven volgens de premier geen nut hebben als andere Europese havens wel openblijven. Hetzelfde geldt voor een energieboycot; de hele markt is op Europees niveau verweven.

Bovendien willen de EU-landen aan Poetin blijven uitstralen dat ze onderling eensgezinder zijn dan ooit tevoren. Dat doel is tijdens de marathon aan toppen waargemaakt, maar er wacht de Europese leiders een grote uitdaging als er echt zwaardere sancties moeten komen.