Dagboek uit Kyiv: Twijfelen aan dodentallen
Ik wil hier op geen enkele manier betogen dat het wel meevalt in Oekraïne. Een deel van het land wordt aan gort geschoten. Er vallen vele doden en gewonden en mensen zitten in de val. Maar ik wil ook benadrukken dat wij als journalisten vooral de feiten moeten brengen, of die zoveel mogelijk moeten benaderen. En anders moeten we twijfel uiten bij "feiten" die gemeld worden door mensen met een belang, zeker als die mensen ook nog eens geen bewijs voor hun zogenaamde feiten leveren.
En bij bijna elk getal dat ik voorbij zien komen in deze oorlog, heb ik ernstige twijfels. Ik wil er een paar uitlichten, en niet eens die rond het bombardement op het theater in Mariupol (de definitieve getallen zijn nog niet bekend op het moment dat ik dit schrijf).
Nee, laten we eens kijken naar dat andere dodental in Mariupol: 2.500. Of vandaag: 2.358. Dat meldden de lokale autoriteiten nog voordat het theater was gebombardeerd. Die zouden "geteld" zijn. Eerst werd gezegd dat er 2.500 doden zijn geteld en dat er ook nog lichamen op straat liggen. Dat laatste is zeker zo, blijkt uit foto's.
Waar zijn die lichamen?
Maar dat eerste is bijzonder. Want waar zijn die getelde lichamen dan op dit moment? Er zijn wel beelden van een vol mortuarium, met lichamen in de gang. Maar het zijn niet dit soort aantallen. Ook het zo'n 25 meter lange massagraf op een begraafplaats in Mariupol biedt geen ruimte voor zo veel lichamen.
In een video zie je tientallen lichamen in een geul liggen, met de mededeling erbij dat een deel een natuurlijke dood is gestorven. Want dat vergeten we weleens: ook tijdens een oorlog gaan nog steeds mensen dood van ouderdom of ziekte.
Natuurlijk ben ik niet objectief, ik haat Russen.
Stevige slag om de arm houden
Kortom: zonder bewijzen moet je wel twijfelen. Ik zeg overigens niet dat het getal van 2.500 niet klopt. Misschien zijn in Mariupol zelfs wel méér dan 2.500 doden gevallen. Dan zouden die nog ergens onder het puin moeten liggen. Maar dat is op dit moment nog niet echt te constateren, of te tellen.
En dan kunnen we als journalisten maar beter een stevige slag om de arm houden. Overigens moet je ook niet altijd afgaan op de mate van verwoesting. Want daarbij is natuurlijk steeds de vraag of en hoeveel mensen nog in die gebouwen aanwezig waren.
Aan Russische kant worden de feiten natuurlijk ook verdraaid of helemaal verzwegen. Maar daar heb ik minder zicht op. Ik zag wel een ander bericht dat ik dubieus acht, aan deze kant van het front: "Inlichtingenbronnen in de VS spreken over zevenduizend dode Russische soldaten".
Allemaal deel van de informatieoorlog
De zevenduizend doden ("voorzichtige schattingen" - een oude truc) is wel een hoger getal dan de Russen in het begin meldden (zo'n vijfhonderd doden) en veel lager dan de overheid hier meldt. Een krant in Kyiv publiceert steeds "statistieken", en daarin staat het Russische dodental op veertienduizend, met heel klein erbij: "Ongeveer, moet nog bevestigd worden".
Het is natuurlijk allemaal onderdeel van de informatieoorlog. Ik interviewde laatst een Oekraïense journalist. Zij zei het zelf: "Natuurlijk ben ik niet objectief, ik haat alle Russen." Ik heb eerder dodentallen tegen het licht gehouden. Dat van de Haïtiaanse aardbeving in 2010 heb ik zelfs uitgebreid onderzocht. Ik heb er een boek over geschreven. Dat getal moest terug van 316.000 naar enkele tienduizenden, maximaal 50.000.
En daardoor kan ik al sommige reacties op dit stuk al voorspellen. "Wat maakt het nou uit, hoeveel doden er vallen, in Mariupol of waar dan ook?" Maar meestal komt dat commentaar van mensen die eerst zelf gretig de grote aantallen gebruikten.
Voor mij als journalist maakt het allemaal wel degelijk uit. Wij zijn geen partij in de oorlog die getallen moet overdrijven of soms beperken (militaire slachtoffers aan eigen kant bijvoorbeeld). Als journalisten moeten we gewoon brengen wat we weten, checken wat we niet weten, en anders melden dat iets niet te checken valt of onlogisch is met de kennis van nu, of dat een partij er belang bij kan hebben om de waarheid om zeep te helpen.
Want dat is zo apart: les één in de oorlogsjournalistiek is dat propaganda een belangrijke rol speelt, dat de waarheid het eerste slachtoffer is in een oorlog. Maar als er echt een oorlog aan de gang is, kan de propaganda vaak ongehinderd haar werk doen.
