Op ons reactieplatform NUjij kregen we de vraag in hoeverre er spelregels zijn voor oorlog. Hoewel ze regelmatig geschonden worden, bestaan er wel degelijk afspraken over oorlogsvoering. Zo werd maandag een Russische militair in Oekraïne veroordeeld tot een levenslange celstraf vanwege het plegen van een oorlogsmisdaad. De regels zijn vastgelegd in het humanitair oorlogsrecht, dat door alle landen ter wereld is ondertekend. Deze regels bestaan inmiddels meer dan 150 jaar.

Geweld mag alleen gebruikt worden tegen mensen die meedoen aan de oorlog en niet tegen onschuldige burgers. Dus wel tegen militairen en niet tegen de kassamedewerker van de supermarkt. Mensen die niet meer kunnen vechten, zoals gewonde militairen, doen niet meer mee. Zij moeten dus ook buiten schot blijven.

Burgers moeten mentaal en lichamelijk ontzien worden. Dit houdt in dat mensen bijvoorbeeld hun godsdienst moeten kunnen belijden met hun eigen geestelijken. Ook mogen burgers niet gestraft worden voor iets waarvoor ze niet persoonlijk verantwoordelijk zijn.

De Russische militair die maandag tot levenslang werd veroordeeld, had kort na het begin van de Russische invasie een ongewapende burger doodgeschoten in de grensregio Sumy. De Oekraïense hoofdaanklager Iryna Venediktova onderzoekt meer dan 13.000 zaken en heeft nog eens 623 verdachten in beeld.

Russische militair oog in oog met weduwe: 'Ik vraag u om vergiffenis'
36
Russische militair oog in oog met weduwe: 'Ik vraag u om vergiffenis'

Oorlogvoerende partijen moeten de menswaardigheid in ere houden en onnodig leed voorkomen. Verkrachting en aanranding zijn ook opgenomen in de regels en zijn uiteraard verboden. De geweldpleger moet zich altijd afvragen of het geweld nodig is om de tegenpartij uit te schakelen.

Wanneer een tegenstander al is neergeschoten, is het onnodig dat de kogel in het lichaam explodeert. Om het leed binnen de perken te houden, zijn zulke kogels en andere brute middelen als gifgas dan ook verboden.

De aanvallende partij moet zich altijd afvragen welke wapens geschikt zijn om burgers te ontwijken. Sommige soorten bommen, landmijnen en biologische wapens kunnen iedereen raken en zijn dus verboden in een oorlog.

Zo werken de omstreden vacuümbom en clusterbom die Rusland mogelijk inzet
102
Zo werken de omstreden vacuümbom en clusterbom die Rusland mogelijk inzet

Een partij die oorlog voert, mag ook geen aanvallen uitvoeren op hulpverleners, zoals medisch personeel. Gebouwen die nodig zijn om te overleven, zijn ook geen toegestane doelwitten. Denk daarbij aan ziekenhuizen en waterzuiveringsinstallaties.

Partijen die oorlog voeren, moeten hulpverleners altijd hun gang laten gaan. Tegelijkertijd mogen medisch hulpverleners de gewonde militairen aan hun eigen kant niet voortrekken. Iedereen die gewond is, heeft recht op zorg.

Krijgsgevangenen hebben eveneens recht op een menswaardige behandeling, ook als zij zelf de ergste misdaden hebben begaan. Martelen, mishandelen en verhongeren zijn allemaal verboden. De gevangenen hebben recht op verzorging, voedsel en contact met hun familie.

Reddingswerkers met een gewonde persoon na Russische beschietingen in Kharkiv

Reddingswerkers met een gewonde persoon na Russische beschietingen in Kharkiv
Reddingswerkers met een gewonde persoon na Russische beschietingen in Kharkiv
Foto: NurPhoto

Oorlogvoerende partijen als Rusland moeten er alles aan doen om de regels na te leven. "Zo moet je burgers in een gebied op tijd waarschuwen als er doelen in hun buurt worden aangevallen", schrijft het Rode Kruis over het humanitair recht. "Ook moet je nadenken of een wapen wel echt bijdraagt aan het doel van het geweld."

De eerste regels voor oorlogsvoering dateren van de Eerste Geneefse Conventie in 1864. Alle landen ondertekenden het verdrag. In de decennia die volgden, werden de afspraken aangevuld om meer groepen mensen te beschermen in oorlogstijd.

In de praktijk worden oorlogsovertredingen niet vaak bestraft. In het geval van Rusland is dit ook lastig. De Russische president Vladimir Poetin erkent het Internationaal Strafhof in Den Haag namelijk niet.