De coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie heeft haar meerderheid in de Eerste Kamer verloren, de partijen komen zeven senaatszetels tekort. Coalitie en kabinet moeten op zoek naar steun in de oppositie om voorstellen vanaf nu door het parlement te krijgen.

Dat blijkt uit de voorlopige prognose van de Provinciale Statenverkiezingen van persbureau ANP. De Provinciale Staten kiezen op 27 mei de Eerste Kamer.

De definitieve uitslag en daarmee deze analyse kunnen afwijken.

Voorlopige uitslag

  • VVD van 13 naar 12 zetels
  • Forum voor Democratie van 0 naar 12 zetels
  • CDA van 12 naar 9 zetels
  • GroenLinks van 4 naar 9 zetels
  • PvdA van 8 naar 7 zetels
  • D66 van 10 naar 6 zetels
  • PVV van 9 naar 5 zetels
  • ChristenUnie van 3 naar 4 zetels
  • SP van 9 naar 4 zetels
  • Partij voor de Dieren van 2 naar 3 zetels
  • 50PLUS van 2 naar 2 zetels
  • SGP van 2 naar 2 zetels
  • DENK weet geen zetels te winnen
  • OSF wint geen zetels

Dat de coalitie de meerderheid in de Eerste Kamer verliest, is niet onverwacht, gezien de trends in de peilingen. Het kabinet en de coalitie hebben zich lang kunnen voorbereiden op dit scenario. Dat geldt ook voor de oppositie.

Er wordt in Den Haag al maanden gespeurd naar onderhandelingsruimte tussen oppositie en coalitie.

Forum voor Democratie-leider Thierry Baudet is overduidelijk de grote winnaar van deze verkiezingen. Zijn partij kan op basis van de prognose rekenen op twaalf zetels in de Eerste Kamer. Daarmee wordt FVD samen met de VVD de grootste partij in de senaat. Genoeg zetels om de coalitie aan een meerderheid helpen.

Kabinet en coalitie hoeven alleen niet op steun van FVD te rekenen, gezien eerdere uitlatingen van Baudet. De partij wil namelijk een radicaal andere koers op het gebied van migratie, klimaat en directe democratie (referendum). De toon van Baudet was op de verkiezingsavond niet anders. "We willen nieuwe Tweede Kamerverkiezingen."

Ook de andere rechts-populistische partij, de PVV van Geert Wilders, is niet van plan de coalitie te steunen. 'Stem Rutte weg', was de campagneslogan. Een gedoogrol ziet Wilders als een regelrechte gruwel. "Ik steek nog geen vingerkootje uit", riep hij in een interview richting het kabinet.

Klimaatwet moet nog door de Eerste Kamer

GroenLinks is de andere grote winnaar; de partij van Jesse Klaver klimt van vier naar negen zetels. PvdA wordt de derde kingmaker met zeven zetels.

Zoals het er nu naar uitziet, blijven alleen deze partijen over die én bereid zijn zaken te doen met het kabinet én genoeg zetels hebben om de coalitie in hun eentje aan een meerderheid te helpen.

Op dit moment zijn er een aantal maatregelen die nog tussen de Tweede en Eerste Kamer pendelen.

De belangrijkste is onmiskenbaar de klimaatwet. Enerzijds werd die wet zó breed gesteund in de Tweede Kamer dat een meerderheid in de senaat geen probleem zou moeten vormen. Aan de andere kant staan hier alleen de doelen in, bijvoorbeeld 49 procent minder CO2-uitstoot in 2030, en zegt dit dus niets over de maatregelen waar nu juist zo veel om te doen is.

Die maatregelen moeten uiteindelijk in een definitief akkoord komen, tot nu toe zijn alleen de conceptplannen bekendgemaakt. Hoewel kabinet en coalitie de vlucht naar voren namen door een aantal toezeggingen te doen (onder andere een lagere energiebelasting en CO2-heffing voor bedrijven), is brede steun voor de klimaatplannen in de Eerste Kamer nog lang niet zeker.

Partijen zullen zich afvragen of ze de doelen (de wet) wel moeten steunen als ze zich niet kunnen vinden in de weg ernaartoe (het akkoord).

Coalitie moet op zoek naar meerderheid voor nieuw pensioenstelsel

Een nieuw pensioenstelsel is nog zo'n heikel punt. Minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken) zag een akkoord met werkgevers en werknemers, die de pensioenen betalen, stranden. Daarop besloot hij voorlopig zonder de polder verdere stappen aan te kondigen.

Dat schoot in het verkeerde keelgat bij de linkse oppositiepartijen (GroenLinks, SP en PvdA) en werknemersorganisaties. Die partijen moet Koolmees te vriend houden als hij een meerderheid wil veiligstellen.

Een nieuw pensioenstelsel gaat ver over de duur van één kabinetsperiode heen, brede steun in het parlement en de polder is dus een absolute must. Haast is geboden, want de pensioenen in de metaalsector moeten volgend jaar al korten omdat de buffers volgens de huidige regels te laag zijn.

GroenLinks en 50PLUS dienden daarom twee dagen voor de verkiezingen een initiatiefwet in die pensioenfondsen twee jaar langer de tijd geeft om orde op zaken te stellen zonder dat ze hoeven af te stempelen.

Een handige manier om Koolmees extra tijd te geven om alsnog een veelomvattend akkoord te sluiten. Dan komen ongetwijfeld ook weer de AOW-leeftijd, het staatspensioen waar de overheid wél de volledige zeggenschap over heeft en het pensioen voor de zelfstandigen (zzp'ers) op tafel.

Een lastig dossier dus, waar een kleine ingreep grote gevolgen kan hebben en bakken met geld kan kosten.

GroenLinks en PvdA steunen geen soepeler ontslagrecht

Koolmees kan ook aan de slag met zijn nieuwe arbeidswet. Die moet vast werk minder vast maken en flex minder flex, om de kloof tussen beide te verkleinen.

De wet heeft grote gevolgen, het ontslagrecht wordt bijvoorbeeld versoepeld en werkgevers moeten meer premie betalen als zij hun werknemers geen vast contract geven.

Begin februari werd de arbeidswet door de Tweede Kamer aangenomen, maar die kreeg vanuit de oppositie slechts steun van vijf zetels (FVD en SGP).

Niet genoeg, zou je denken. Maar met de verkiezingsuitslag van woensdagnacht kan FVD wel voor een meerderheid zorgen, mits de partij de lijn van de Tweede Kamerfractie op dit dossier doortrekt.

Met name GroenLinks en PvdA zagen hier een rol voor zichzelf weggelegd, bleek tijdens het debat in de Tweede Kamer. Deze partijen waren vooral kritisch op het punt dat werkgevers hun werknemers straks makkelijker kunnen ontslaan.

Als FVD tegen de arbeidswet stemt, moet Koolmees flink gaan sleutelen om GroenLinks en PvdA mee te krijgen.

De renteverhoging op de studielening, een maatregel uit het regeerakkoord, stond al op losse schroeven. In de Tweede Kamer stemde alleen de coalitie ermee in, al wil D66 liever van de maatregel af. Met de nieuwe verhoudingen in de Eerste Kamer is een meerderheid nog verder weg.

Premier Rutte moet 'koffie drinken en nog meer bellen'

Wat de precieze definitieve uitslag ook wordt, premier Mark Rutte zal politieke lenigheid moeten tonen.

"Dat betekent veel koffie drinken, nog meer bellen", zegt hij daar zelf over. Daar heeft Rutte ervaring in, want in zijn vorige kabinet had hij twee keer geen meerderheid in de senaat.

"Alle begrotingen en relevante wetsvoorstellen zijn door de Eerste Kamer gekomen", aldus de premier.