Senatoren met bijbanen, belangenverstrengelingen bij stemmingen en overschrijdingen van de balkenendenorm. De zorgen over het functioneren van de Eerste Kamer groeien. Het imago van de senatoren staat onder druk.

Een senator die instemt met een wet met daarin adviezen van haar eigen bedrijf. VVD-Eerste Kamerlid Anne-Wil Duthler deed het in 2014. Uit onderzoek van Follow the Money (FTM) is onlangs gebleken Duthler Associates, het bedrijf van de VVD'er, de minister van Volksgezondheid adviseerde over de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo).

Duthlers bedrijf ontving 76.960 euro voor de opdracht en er werd "wegens tijdgebrek" geen openbare aanbesteding uitgeschreven. Duthler stemde als senator voor de wet die werd aangenomen met een meerderheid van één zetel.

"De Eerste Kamer begint het zorgenkindje van de democratie te worden", zegt hoogleraar staatsrecht Wim Voermans. "In de gemeenteraad en de Provinciale Staten is het bij wet verboden om mee te stemmen met voorstellen waar je belang bij hebt. In de Eerste Kamer lijken ze zich daar te weinig van aan te trekken."

Belangenverstrengeling en dubbele petten niet nieuw

Op 20 maart kiest Nederland de leden van de Provinciale Staten die in mei de Eerste Kamerleden kiezen. Nu het politieke landschap steeds meer versplinterd raakt en kabinetten niet langer automatisch kunnen rekenen op meerderheden in de Tweede en de Eerste Kamer, is de senaat in de laatste jaren een steeds belangrijkere machtsfactor geworden. Ook de staatsrechtelijke positie van de senaat staat onder druk.

Na de zaak-Duthler luidde de kritiek dat er sprake is van belangenverstrengeling en dubbele petten, maar uitzonderlijk is het niet.

Zo stelde FTM ook vast dat CDA-senator Ria Oomen het in de Eerste Kamer opnam voor kleine pensioenfondsen. Diezelfde Oomen is tevens lid van het bestuur van het kleine pensioenfonds PWRI. In 2015 vroeg D66'er Paul Schnabel in de senaat om subsidie voor het Nederlands Openluchtmuseum. Zijn bijbaan: voorzitter van de raad van toezicht van het Nederlands Openluchtmuseum.

Het onderzoeksplatform becijferde dat de 75 senatoren in de Eerste Kamer er 439 nevenfuncties op na houden. Vijftig senatoren voeren het woord over onderwerpen in sectoren waar ze zelf ook werkzaam in zijn.

De praktijk is ook niet nieuw. In 2015 telde de Volkskrant dat de Eerste Kamerleden in de zittingsperiode vanaf 2011 675 keer hebben gestemd over wetsvoorstellen waar zij door hun bijbaan bij betrokken waren.

"Ik ga ervan uit dat er keurige mensen in de senaat zitten", zegt Voermans. "En in negen van de tien gevallen gaat het ook goed. Het gaat juist om die tiende keer dat het fout gaat. Dan staat direct de geloofwaardigheid van de hele senaat ter discussie."

'De verhoudingen hangen zwaar uit het lood'

Het lidmaatschap van de senaat is een deeltijdbaan. Eerste Kamerleden vergaderen doorgaans één keer per week en ontvangen daar 2.199,42 euro per maand voor. De overige vier dagen mogen de senatoren gebruiken voor andere werkzaamheden. Zo zijn er hoogleraren, maar ook senatoren met banden met de financiële sector, de onderwijssector of de pensioensector.

De functies die zij buiten de politiek uitoefenen, kunnen zorgen voor specialistische kennis over bepaalde onderwerpen. Bovendien zouden de senatoren daarmee voeling houden met wat er in de samenleving speelt.

Toch is het maar de vraag of zij ook echt met één been in de samenleving staan. De meeste (bij)banen zijn bestuursfuncties (59 procent van de gevallen) en adviesfuncties (18 procent van de gevallen), schreef FTM.

Voermans: "De verhoudingen hangen zwaar uit het lood." En hoewel de vergoeding gebaseerd is op een eendaagse werkweek, kan het inkomen door verschillende functies ernaast flink oplopen.

Het inkomen van sommige senatoren komt door de stapeling van meerdere petten uit boven de balkenendenorm, die voorschrijft dat functionarissen in de (semi)publieke sector niet meer mogen verdienen dan een minister.

'Ook het beste meisje van de klas moet huiswerk doen'

Toch ziet de politiek nog niets in regels. Politieke partijen zitten daar niet op te wachten, is de afgelopen jaren gebleken. Die stellen liever eigen integriteitsregels op. Of de politici houden elkaar scherp, zoals de senaat zegt te doen.

Dit terwijl GRECO, de anticorruptiewaakhond van de Raad van Europa, al sinds 2013 aandringt op scherpere regelgeving en meer transparantie. Nederland doet het goed in de anticorruptielijstjes, maar "ook het beste meisje van de klas moet gewoon haar huiswerk doen", stelt de waakhond.

“In Nederland begint de Eerste Kamer zich te ontwikkelen tot een hindermacht, een kopie van de Tweede Kamer.”
Wim Voermans, hoogleraar staatsrecht

GRECO adviseert een onafhankelijke, externe toezichthouder in het leven te roepen die toeziet op mogelijke belangenverstrengeling en geschenken. Ook moet volgens de waakhond beter inzichtelijk gemaakt worden welke belangengroepen lobbyen bij de parlementariërs.

De senaat blijkt niet geheel doof te zijn voor de aanzwellende kritiek. Onlangs besloot de Eerste Kamer een commissie aan te stellen die een gedragscode moet ontwikkelen en zich zal buigen over een lobbyregister, gedragsregels omtrent bijbanen en eventueel onafhankelijk toezicht.

Eerste Kamer als kopie van Tweede Kamer

Of de senatoren harde regels zullen overnemen, durft Voermans niet te zeggen. Hij ziet wel dat senatoren slecht tegen kritiek kunnen en vooral defensief reageren.

Zo wuifde fractievoorzitter van de VVD-senaatsfractie Annemarie Jorritsma de kritiek op de ongecontroleerde nevenfunctie weg met het argument dat anders alleen "baby's en mensen die nog nooit iets hebben gedaan" senator kunnen worden.

Voermans: "Zo'n reactie is gekkigheid. Als gemeenten en provincies met toezicht kunnen leven, dan kan de senaat dat ook." Hij vraagt zich af of de Eerste Kamer in deze vorm nog bestaansrecht heeft. "Zoals het er nu bij staat, hebben we geen senaat nodig. De Raad van State zorgt al voor juridisch advies en de Tweede Kamer is prima in staat wetgeving te beoordelen."

Volgens Voermans komen de meeste senaten voor in landen die een federatie zijn, zoals de VS of Duitsland, of landen met een grote bevolking. Daar draait het om de regionale vertegenwoordiging. "Dat is in Nederland niet nodig. In Nederland begint de Eerste Kamer zich te ontwikkelen tot een hindermacht, een kopie van de Tweede Kamer", aldus de hoogleraar.

Oproep om Eerste Kamer af te schaffen

In 2013 wierp VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra de vraag al op om de Eerste Kamer af te schaffen als de senatoren plannen van het kabinet om politieke redenen blokkeren.

Het kabinet-Rutte II kon toen niet rekenen op een meerderheid in de senaat en moest uiteindelijk samenwerken met D66, CU en SGP. Voor een afschaffing is echter een grondwetsherziening voor nodig en Voermans ziet het niet gebeuren dat twee derde van de senatoren instemt met de opheffing van hun eigen huis.

Wel zou de politiek aan de slag kunnen met de aanbevelingen die de staatscommissie onlangs heeft gedaan. Volgens de commissie is het goed om de Eerste Kamer het recht te geven om wetten terug te sturen naar de Tweede Kamer voor verbetering. Op dit moment kan de senaat wetten alleen goedkeuren of afwijzen.

Of het kabinet deze aanbeveling overneemt, is nog afwachten. Een officiële reactie wordt voor de zomer verwacht. Datzelfde geldt voor de uitkomsten van de commissie die eventuele nieuwe gedragsregels onderzoekt.