Op 20 maart is het zover: Nederlanders mogen naar de stembus om hun keuze voor de leden van de Provinciale Staten en de waterschappen te maken. In aanloop naar de verkiezingen maakt NU.nl een serie verhalen over de rol van waterschappen en de provincie in ons dagelijks leven, met vandaag: hoe de Nederlandse bodem wegzakt door ons waterbeleid.

Nederland heeft al eeuwen te maken met een dalende bodem. Vooral op de klei- en veengronden in het westen en noorden van het land daalt de bodem op grote schaal. "In een tijd waarin de zeespiegel stijgt, is bodemdaling het ergste wat je kan overkomen", zegt Gilles Erkens, geoloog van Deltares en de Universiteit Utrecht. "De bodemdaling kost de maatschappij ook steeds meer. De verwachting is dat het verzakken van de grond waarop we leven tot 2050 voor 22 miljard euro aan schade zorgt."

Daarom is het volgens geoloog Erkens tijd dat de politiek "een keuze gaat maken" over waar bodemdaling nog acceptabel is en waar niet. "Het besef van dit probleem is bij steeds meer politici en bestuurders groter aan het worden. Er is nog niet voldoende kennis over het probleem dat bodemdaling vormt, maar die kennis groeit wel. Bij waterschappen zijn ze zich de laatste jaren steeds bewuster geworden van dit probleem."

“Zandlagen zijn erg zwaar en veen kan dat niet dragen”
Gilles Erkens, geoloog Deltares

Volgens Erkens zijn twee factoren de oorzaak van de bodemdaling. "Bij de aanleg van wegen wordt bijvoorbeeld vaak eerst een laag zand neergelegd. Die zandlagen zijn erg zwaar en het veen kan dat niet dragen, met het dalen van de bodem als gevolg."

Daarnaast is het laag houden van het grondwaterpeil in klei- en veengebieden oorzaak van het zakken van de bodem. Rondom steden als Gouda en Zaanstad lag vroeger veen dat onder water stond en dat vormde op die manier een moerasachtig gebied, maar nadat we in Nederland het waterpeil hebben laten zakken om het veen te kunnen ontginnen, kwamen de veengebieden die niet werden afgegraven droog te liggen.

Jarenlang hebben we zo geprofiteerd van de bodemdaling, maar de lage grondwaterstand vormt nu juist op een groot aantal plekken een van de grootste uitdagingen van de Nederlandse waterschappen.

Waterschappen moeten rekening houden met verschillende wensen

Neem een regenachtige week in september, waarin de straten blank komen te staan en zelfs het puttennetwerk niet voldoet om al het water af te voeren. Omdat het water érgens heen moet, zullen de waterschappen in actie komen.

Maandag maakte de Unie van Waterschappen bekend dat het jaarlijks 100 miljoen euro extra investeert om onder meer het opvangen en vasthouden van regenwater goed te kunnen doen. In de periode 2019 tot 2022 investeren de waterschappen in totaal 1,5 miljard euro per jaar.

Een van de manieren om het water toch af te voeren, is door het grondwaterpeil te verlagen. Zo wordt er ruimte gemaakt voor regenwater om de grond in te lopen.

Dat lijkt op het eerste gezicht een goede oplossing, maar vrijwel onzichtbaar brengt deze 'oplossing' ook het probleem van bodemdaling met zich mee, weet Marius Gahrmann uit het Zuid-Hollandse Boskoop. Hij ervaart de gevolgen van een lage grondwaterstand dagelijks. Zijn woning staat op een dijk met een ondergrond van veen.

Als gevolg van een niet goed werkend gemaal in de regio, kon het grondwater in het gebied een aantal jaar niet op peil gehouden worden, met als gevolg dat de veendijk waarop zijn huis is gebouwd, langzaam wegzakt.

Zijn arbeiderswoning uit 1935 is niet op palen gebouwd en zakt om die reden net zo hard weg als de veendijk zelf.

Een scheur door het verzakken van het huis van Marius Gahrmann.

Ook huizen die wél op palen gebouwd zijn, worden bedreigd door gebrek aan water

Gahrmann is lang niet de enige die door lage grondwaterstanden getroffen wordt. Ruim 10 kilometer van zijn woning in Boskoop slaat de verzakking op veel grotere schaal toe.

De binnenstad van Gouda is minstens zo kwetsbaar, zo niet kwetsbaarder dan de woning van Garhmann, vanwege de eeuwenoude panden in het centrum, die vaak geen fundering hebben of een fundering van houten palen. Op het moment dat de stand van het grondwater wordt verlaagd, komt het bovenste deel van die houten palen namelijk droog te liggen. En drooggevallen palen zijn gevoelig voor schimmels, waardoor ze snel slijten en panden zo hun fundering verliezen.

Bodem daalt in Leeuwarden, Rotterdam en Delft

En het blijft niet bij Boskoop of Gouda. Volgens het Kenniscentrum Aanpak Funderingsproblematiek (KCAF) kunnen in heel Nederland zo'n 400.000 woningen de komende jaren te maken krijgen met funderingsproblemen. Die verzakkende huizen staan in plaatsen als Rotterdam, Leiden, Zaanstad, Dordrecht, Delft en Leeuwarden.

Een kant-en-klare oplossing voor dit probleem kunnen de waterschappen echter niet bieden. De publieke organen hebben namelijk niet alleen aan huiseigenaren te denken, maar moeten bijvoorbeeld ook de agrariërs in de regio bedienen.

Boeren pleiten vaak voor een lage grondwaterstand om zo te voorkomen dat het land te drassig wordt. Daardoor zijn de akkers geschikt voor het verbouwen van gewassen en kunnen de boeren er met zware tractoren overheen rijden, terwijl de woningeigenaren de palen liever onder water houden.

“Waterschappen voeren het beleid van provincies en gemeenten uit”
Gilles Erkens, geoloog Deltares

Erkens ziet dat dat voor botsende belangen kan zorgen en dat het aan gemeenten, provincies en het Rijk is om te bepalen wanneer voor welk belang wordt gekozen. "De ruimtelijke ordening wordt voor het grootste deel bepaald door provincies en gemeenten. Vervolgens is het aan de waterschappen om dat beleid uit te voeren", legt Erkens uit.

In Gouda is het waterschap Rijnland samen met de gemeente en woningeigenaren al enige tijd op zoek naar een oplossing voor het zakken van de bodem. Dat kan het herstellen van een fundering zijn, maar ook het aanpassen van de riolering. Als blijkt dat het verlagen van de grondwaterstand geen negatieve gevolgen heeft voor de funderingen van de gebouwen in de stad kan ook dat een oplossing zijn. Maar het blijft ingewikkeld omdat het vaak maatwerk betreft.

Een inmiddels herstelde verticale scheur in de woning van Marius Gahrmann.

Woning in vijf jaar tijd 8 centimeter verzakt

Gahrmann besloot niet af te wachten of hij met instanties tot een oplossing voor zijn problemen kon komen. Nadat zijn woning in vijf jaar tijd maar liefst 8 centimeter was gezakt en er scheuren in de buitenmuren van het huis waren ontstaan, was het voor hem genoeg. Hij repareerde zijn verzakte vloer zelf en liet alsnog heipalen onder zijn woning plaatsen, zodat zijn woning was gestut.

Het herstel van zijn woning kostte 35.000 euro. Volgens Gahrmann hadden trillingen, veroorzaakt door zwaar landbouw- en vrachtverkeer op de N455 die voor zijn huis ligt, de scheuren en het verzakken van zijn huis verergerd.

Omdat de provincie Zuid-Holland eigenaar is van de provinciale weg N455 die over de dijk loopt waaraan zijn woning ligt, probeerde Gahrmann de kosten van het funderingsherstel te verhalen op de provincie. Een proces dat tot nu toe zonder resultaat verliep. De provincie heeft onderzoek gedaan naar de trillingen die het zware verkeer veroorzaakt en kwam tot de conclusie dat Gahrmann geen gelijk heeft. Hij moet de 35.000 euro dus vooralsnog zelf betalen.

Kosten funderingsherstel kunnen oplopen tot 1 ton

En dan lijkt Gahrmann nog goed weg te komen. De kosten van het herstellen van die funderingsproblemen komen volgens het KCAF vaak neer op een bedrag tussen de 50.000 en 100.000 euro. Dat gaat de komende jaren ook gelden voor de honderdduizenden huiseigenaren die met het verzakken van hun woning te maken krijgen, concludeerde het KCAF.

Veel woningbezitters houden geen rekening met dergelijke kosten, tot ze het water net als Gahrmann letterlijk hun woning binnen zien stromen. "Ik moest dagelijks 20 tot 25 liter water onder de vloer van mijn huis wegzuigen. Door de verzakking."

Tot een aantal jaar geleden was er weinig aandacht voor het dalen van de bodem, stelt Erkens. Maar sinds Deltares in 2012 begon met meer aandacht vragen voor het zakken van de grond, zien steeds meer instanties, waaronder de waterschappen, het probleem. Erkens: "Dat is goed, want het probleem is dusdanig urgent dat er nu een keuze gemaakt moet worden."