Met de verkiezingen op komst worden we weer overladen met debatten. WNL op Zondag, RTL Nieuws, NPO Radio 1, EenVandaag en de NOS organiseren tussen nu en 20 maart allemaal hun eigen verkiezingsdebat. Maar wat steken we daarvan op?

"Het is een kooigevecht", duidt iemand van een coalitiepartij de gang van zaken. "Puur om de kijkers te vermaken."

Er is in Den Haag veel kritiek op de strakke formats. Eén fractievoorzitter zegt zelfs het liefst af vanwege de beperkte bewegingsvrijheid, maar de vrees voor kritiek dat je niet in debat durft is te groot.

Claes de Vreese, hoogleraar politieke communicatie aan de Universiteit van Amsterdam, is een stuk genuanceerder. "Vanuit wetenschappelijke hoek gezien zijn tv-debatten zeer omstreden, maar ook nuttig", zegt hij. Kiezers worden namelijk geïnformeerd, maar tegelijkertijd worden onderwerpen als klimaatbeleid gereduceerd tot goed of slecht, legt De Vreese uit. "Je kunt je afvragen wat de zwevende kiezer daaraan heeft."

Wat is het nut van de verkiezingsdebatten? En wat steken we ervan op?

Hoe baseer je dan je keuze op anderhalf uur gehakketak?

Het lijkt een dun koord waarop het lastig balanceren is. Aan de ene kant worden verschillen in debatten uitvergroot en geeft de duiding in de media achteraf wellicht het extra zetje om de twijfel in het stemhokje helemaal aan de kant te schuiven.

Maar je krijgt ook een wedstrijdje vliegen afvangen voorgeschoteld, waarin het de kunst is je tegenstander op het juiste moment uit evenwicht te brengen. Hoe baseer je dan je keuze op anderhalf uur gehakketak?

Neem het Parool-debat in De Balie voor de gemeenteraadsverkiezingen van een jaar geleden bijvoorbeeld. Dat verliep zeer chaotisch. Er werd geschreeuwd, en op een gegeven moment sprong de nummer twee op de Amsterdamse lijst van Forum voor Democratie het podium op. De gezichten van Sybrand Buma (CDA) en Jesse Klaver (GroenLinks) stonden op onweer. Achteraf had niemand het over de woonplannen, belastingen of ruimtelijke indeling.

Maar ook met een strenge regie kun je als kijker op het verkeerde been worden gezet, zoals bij een ander debat voor de gemeenteraadsverkiezingen, van de NOS. VVD-leider Mark Rutte bedacht de stelling: 'Asielzoekers die kunnen blijven, mogen niet langer worden voorgetrokken bij het toewijzen van een huis'.

De partij hoopte zo de wind uit de zeilen van de PVV te halen; partijleider Geert Wilders wreef dit Rutte en de VVD namelijk regelmatig in.

Maar het was enigszins misleidend van Rutte. Het was namelijk zijn VVD die er in 2016 samen met de PvdA voor had gezorgd dat vluchtelingen met een verblijfsstatus niet automatisch voorrang krijgen voor een huurwoning. Gemeenten kregen hier meer zeggenschap in.

Kiezers keken vervolgens naar een debat over een door Rutte gecreëerd 'probleem' dat hij zelf al had opgelost.

'Debatten bij publieke omroep waren slaapverwekkend'

In een goed tv-debat wordt de informatie door de politiek op een zo goed mogelijke manier overgebracht aan het publiek, zegt RTL Nieuws-hoofdredacteur Harm Taselaar. "Debatten bij de publieke omroep waren vroeger keurig en correct, maar ook slaapverwekkend. Wij probeerden met RTL wat anders te doen."

Dat 'iets anders' was werken met stellingen waar politici kort op konden reageren. "Je moet de kijker vasthouden. Wat hebben we eraan als mensen na een kwartier afhaken?" Donderdagavond zendt RTL als eerste een debat uit met de landelijke lijsttrekkers. De acht grootste partijen in de peilingen van dit moment schuiven aan.

Taselaar liep in de jaren tachtig al als politiek verslaggever in Den Haag rond en was betrokken bij de eerste tv-debatten van RTL. "Het moet zo leuk mogelijk zijn, met een zo hoog mogelijke informatiegraad." Dat is niet tegenstrijdig, vindt hij, maar wel moeilijk. "Het is een vak apart."

Eén ding is volgens hem in al die jaren niet veranderd: "Politici hebben altijd al geklaagd over de tv-debatten."

Commerciële zenders hebben belang bij conflict

TV-kenner en oud-regisseur Bert van der Veer ziet ook een ander belang. "Het gaat bij commerciële omroepen in eerste instantie om de kijkcijfers", zegt hij. "Aan een poldermodel heeft een tv-show niets. Je kijkt niet naar een debat waarbij 80 procent het met elkaar eens is. Dan helpt het om conflicten uit te lokken."

Van der Veer was begin deze eeuw samen met Taselaar betrokken bij het debat dat tijdens de pauze van de Soundmixshow werd gehouden. Het was de ultieme versmelting van politiek en entertainment.

Hoe je er verder ook over denkt, er keken miljoenen mensen. "Kan er bij de Soundmixshow slechts één winnen, het politieke debat kende louter winnaars", schreef NU.nl daar toen over.

Het was een geweldige avond, herinnert Taselaar zich. "Er keek een recordaantal jongeren. We bereikten een groter publiek, dat normaal niet naar politieke debatten keek."

Van der Veer noemt het ook nu nog steeds een interessante combinatie. "Als je dit naar vandaag zou vertalen, dan zou je een politiek debat samen met Idols uitzenden. Dan kijkt ook heel Nederland." Hij ziet zoiets alleen niet snel nog een keer gebeuren. "Ook toen vond men al dat politiek geen showbizz is."

Politici hebben ook voordeel van tv-debatten

Het voordeel van een tv-debat is voor politici ook duidelijk: je kunt de koers van de campagne verleggen en het initiatief naar je toe trekken. Kijk naar oud-PvdA-leider Diederik Samsom die in 2012 tijdens het RTL-debat "het eerlijke verhaal" wilde vertellen en plots de linkse uitdager van zittend premier Rutte werd. Toenmalig SP-leider Emile Roemer had het nakijken.

Nog langer geleden kreeg Wouter Bos (toen partijleider van de PvdA) het etiket "draaikont" opgeplakt van CDA'er Jan Peter Balkenende. Bos raakte het stempel niet meer kwijt.

Het zijn game changers, zoals ze dat binnen de politiek zeggen. Dat belang kennen ze bij de televisie natuurlijk ook. Taselaar: "Het is niet alleen maar spektakel. Het gaat echt ergens om."

Game changers kunnen ook uit blunders bestaan. "Herinner je je nog dat Balkenende tegen Mariëlle Tweebeeke zei: 'U kijkt zo lief', en zo een lastige vraag probeerde te ontwijken?", zegt Van der Veer, doelend op een debat in 2010. Balkenende werd destijds seksisme verweten, later wilde hij de presentatrice er zijn excuses voor aanbieden.

'Politiek krijgt nooit de regie over de debatten'

"Het is vaak zo banaal", vervolgt Van der Veer. "Is iemand sympathiek? Reageer je leuk op een sneer? Dat is tegenwoordig belangrijk, dat zie je steeds vaker."

Hij is van mening dat politici wat vaker 'nee' zouden moeten zeggen tegen de tv-bazen. "Ze moeten de regie naar zich toe trekken. Het wordt anders te veel spielerei."

Maar dat zal als het aan RTL Nieuws-hoofdredacteur Taselaar ligt nooit gebeuren. "De debatten zijn onze verantwoordelijkheid. Bij de Tweede Kamerverkiezingen haakten de PVV en VVD af. Prima, dan niet. Het werd uiteindelijk een goed debat. Deze keer doen ze wel weer mee."

Geplande debatten

  • 7 maart 20.30-22.00: RTL Nieuws met de lijsttrekkers van de acht grootste partijen in de Tweede Kamer in de peilingen
  • 8 maart 16.00-18.00: NPO Radio 1 met de lijsttrekker van de Eerste Kamer
  • 18 maart 18.15-19.45: EenVandaag met de lijsttrekkers van de vier coalitiepartijen en de vier grootste oppositiepartijen
  • 19 maart 20.30-22.00: NOS-slotdebat met de landelijke lijsttrekkers

Donderdagochtend kun je meer horen over dit onderwerp in de Dit wordt het nieuws-podcast van NU.nl. Je kunt je gratis abonneren op deze podcast. Voor iOS-gebruikers kan dat via iTunes. Of zoek op 'Dit wordt het nieuws' in je eigen favoriete podcastapp.