Mark Rutte zit dinsdag 4.310 dagen in het Torentje. Dat maakt hem de langstzittende premier van Nederland. Hij moest de afgelopen twaalf jaar veel problemen het hoofd bieden, maar het komende jaar wordt misschien wel een van de uitdagendste jaren van zijn premierschap. De crises die zich opstapelen, vormen een giftige cocktail.

De naweeën van het toeslagenschandaal en de gaswinning in Groningen houden aan. De stikstofcrisis verdeelt het land tot op het bot. Steeds meer Nederlanders kunnen de eindjes niet meer aan elkaar knopen. Daarbovenop zijn er een wooncrisis, een klimaatcrisis en een asielcrisis.

"Het aantal puzzels wat nu op het bureau ligt, is wel behoorlijk in omvang", zei Rutte vlak voor het zomerreces.

Hij moet voor de vierde keer alles in goede banen leiden. Een van de grootste uitdagingen voor het kabinet is de stikstofcrisis. In 2019 bestempelde Rutte het zelf al als "een crisis van ongekende omvang".

Het is een probleem waar geen simpele oplossing voor bestaat. De crisis leidt tot grote maatschappelijke onrust. De voorgenomen kabinetsplannen maken veel emotie los onder boeren. Demonstraties zijn uitgemond in snelwegblokkades en bedreigingen aan het adres van onder anderen (lokale) bestuurders.

Het kabinet lijkt er niet goed mee uit de voeten te kunnen. Rutte krijgt het verwijt niet genoeg regie te nemen. De premier noemde de acties "onacceptabel", maar een harde aanpak laat op zich wachten.

Kabinet moet opereren binnen pittig krachtenveld

In de politieke arena is het ook een verhit onderwerp. De stikstofcrisis verdeelt de oppositie én de coalitie. Het is een pittig krachtenveld waarbinnen het kabinet moet opereren. Het probleem nog langer uit de weg gaan is geen optie. De rechter maakte daar in 2019 al korte metten mee.

Ook binnen het kabinet zelf is het stikstofprobleem een ingewikkeld vraagstuk. Sommige ministers kunnen hun plannen niet uitvoeren.

Dit komt doordat de natuur in Nederland al jaren in slechte staat verkeert. Stikstof zelf is niet schadelijk, maar bepaalde stikstofverbindingen wel. Door de hoge stikstofneerslag in kwetsbare natuurgebieden is er amper ruimte om vergunningen te verlenen. Dit staat bijvoorbeeld de bouw van nieuwe woningen in de weg.

De stikstofruimte die er is, is dus schaars. De ministers moeten het onderling verdelen.

Op het VVD-congres werd niet alleen meer geborreld

Rutte heeft in zijn jaren als premier vaker te maken gehad met onenigheid binnen de coalitie. Maar deze keer knettert het ook binnen zijn eigen partij. Op het laatste VVD-congres waren de aanwezige leden in twee kampen verdeeld. Een nipte meerderheid keerde zich tegen de voorgenomen stikstofplannen.

Een ongekend tafereel. Rutte heeft maar één keer eerder te maken gehad met zo'n grote weerstand vanuit zijn partij. Dat was in 2012, toen de VVD-leden kritiek uitten op het plan voor een inkomensafhankelijke zorgpremie. Mensen met een laag inkomen zouden minder gaan betalen, mensen met een hoger inkomen meer. Uiteindelijk kwam het er niet.

De tien jaar erop werd er vooral gezellig geborreld op de VVD-bijeenkomsten. Rutte en de partijtop hoefden zich weinig zorgen te maken. De liberalen deden het in de peilingen goed en bij de verkiezingen werd Rutte nog twee keer de grootste.

Peilingen zorgen voor onrust, ook bij Rutte

De situatie is nu anders. In de peilingwijzer (een gewogen gemiddelde van drie verschillende zetelpeilingen) staat de VVD op verlies. De partij is nog wel de grootste, maar moet zo'n zeven zetels inleveren.

Geert Wilders confronteerde Rutte er een maand geleden mee. Volgens de PVV-leider hebben de Nederlanders geen vertrouwen meer in het kabinet.

Rutte deed het af als een "zwak argument", maar in zijn antwoord schemerde toch wat ongerustheid door. "Kijkt u dan ook even naar uw eigen peilingen. We hebben allemaal problemen met de peilingen. Ja, behalve mevrouw Van der Plas", antwoordde hij, verwijzend naar de grote zetelwinst in de peilingen voor de BoerBurgerBeweging van Caroline van der Plas.

Langstzittende premiers in de naoorlogse geschiedenis

  • Mark Rutte: 11 jaar en 292 dagen
  • Ruud Lubbers: 11 jaar en 291 dagen
  • Willem Drees: 10 jaar en 137 dagen
  • Jan Peter Balkenende: 8 jaar en 84 dagen
  • Wim Kok: 7 jaar en 334 dagen

Toeslagenschandaal en Groningen zijn nog verre van opgelost

De stikstofcrisis is niet het enige hoofdpijndossier voor Rutte. Door het toeslagenschandaal en de aardbevingsproblematiek in Groningen heerst er wantrouwen tegen de overheid.

De gedupeerden van beide kwesties zitten al jaren in de problemen. Oplossingen komen in de praktijk niet altijd uit de verf. Zo kan de organisatie die beoordeelt of toeslagenouders recht hebben op gerichte vergoeding het aantal zaken niet meer aan. Hierdoor worden gedupeerden niet meer binnen de gestelde termijn geholpen.

Volgens de Nationale ombudsman Reinier van Zutphen verloopt de hersteloperatie zo traag, dat ouders volledig het vertrouwen in een goede afloop verliezen. "Mensenlevens gaan naar de knoppen", zei hij.

Veel ouders hebben een zaak aangespannen bij de rechtbank omdat ze zo lang moeten wachten. Zij krijgen nu voorrang. Hierdoor beoordeelt de organisatie steeds minder zaken op basis van aanmelddatum. Als het zo doorgaat, zullen in augustus alleen nog ouders beoordeeld worden die naar de rechter zijn gestapt.

De hersteloperatie zal nog jaren duren. Dat is ook het geval in Groningen. Sommige Groningers wachten al jaren op de versterking van hun huis. Keer op keer verandert de aanpak. De versterkingsoperatie moet in 2028 klaar zijn, maar met het huidige tempo gaat dit nooit lukken.

Kabinetten van Rutte hebben problemen zelf veroorzaakt

Beide zaken brengen Rutte in een lastig parket. Ze groeiden onder zijn kabinetten uit tot schandalen. Zo werd in Groningen in 2013 de gaskraan nog verder opengedraaid. Dat was tegen het advies van de toezichthouder in.

Het vorige kabinet Rutte trad af vanwege het toeslagenschandaal. Dezelfde partijen staan nu opnieuw aan het roer. Critici vragen zich af of het wel wenselijk is dat die partijen problemen moeten oplossen die ze zelf mede hebben veroorzaakt.

"Als je over langere tijd verantwoordelijkheid draagt, is het onvermijdelijk dat het voorkomt dat niet de juiste keuzes zijn gemaakt. Daarbij is het van belang om dat op zo'n moment te erkennen en bij te sturen", zei Rutte erover.

De premier opereert voorzichtig in deze dossiers. "Ik ga geen beloftes doen hier, echt niet", klinkt het regelmatig uit zijn mond wanneer het om de hersteloperatie van het toeslagenschandaal gaat.

De afhandeling van de problematiek in Groningen wordt naar verwachting alleen maar pijnlijker voor Rutte. In het najaar gaat de parlementaire enquête verder en ook de premier wordt gehoord. Linksom of rechtsom zal het hem raken, want uiteindelijk is hij verantwoordelijk.

Tussen Rutte en een probleem staat altijd iemand anders

Precies deze verantwoordelijkheid begint Rutte parten te spelen. Het wordt steeds zichtbaarder dat er tussen hem en een probleem altijd iemand anders staat. De premier krijgt steeds vaker het verwijt dat hij te weinig regie neemt.

Zo ook afgelopen maand. Onder meer de oppositiepartijen PvdA en PVV bekritiseerden Rutte om zijn onzichtbaarheid in het stikstofdossier. "U laat ministers de kastanjes uit het vuur halen", zei Attje Kuiken (PvdA).

"Ik meen dat ik daar wel zichtbaar was, maar ik hoor die feedback", zei Rutte. Hij benadrukte daarbij dat het niet de bedoeling is dat de premier dossiers overneemt van ministers. Volgens Rutte is het zijn taak om de boel bij elkaar te houden en problemen intern op te lossen. Ook moet hij ervoor zorgen dat de ministers hun werk goed kunnen doen.

Steeds meer Nederlanders komen niet meer rond door hogere prijzen

Naast de genoemde problemen heeft het kabinet ook nog te maken met de oorlog in Oekraïne. Hierdoor stijgen de gasprijzen de pan uit. De energierekening is niet meer te betalen en boodschappen worden duurder. Steeds meer Nederlanders hebben moeite om de eindjes aan elkaar te knopen.

De ontevredenheid onder de bevolking neemt toe. Deze week stichtten boeren brandjes langs snelwegen, gooiden ze puin neer en werden bergingsbedrijven geïntimideerd. De boerenacties lopen steeds verder uit de hand en er ontstaan levensgevaarlijke situaties.

Ondertussen communiceert het kabinet via Twitter en zijn de ministers niet zichtbaar. Zo ook Rutte, die met vakantie is. Hij veroordeelde de boerenacties op Twitter en noemde deze weer "onacceptabel".

Als het kabinet eind augustus weer terugkomt, wacht het geen rustige periode, maar zoals het nu lijkt een tikkende tijdbom.

Rutte zelf lijkt er in ieder geval nog zin in te hebben. Vlak voor het reces zei hij dat hij "de mooiste baan van de wereld" heeft.