Voor het derde jaar op rij zijn de overheidsuitgaven niet op orde. De Algemene Rekenkamer concludeert woensdag dat in 2021 bijna 5 procent van de financiële verplichtingen van het kabinet onrechtmatig was. Dit percentage mag eigenlijk niet hoger zijn dan 1 procent. Het gaat in totaal om 15,5 miljard euro.

Weer staat Verantwoordingsdag - de derde woensdag in mei waarop de kabinetsuitgaven van het vorige jaar door de Algemene Rekenkamer worden gecontroleerd op rechtmatigheid - in het teken van zogenoemde onvolkomenheden.

Er is dan sprake van grote tekortkomingen in de bedrijfsvoering van een departementen. Vorig jaar kwam de Rekenkamer er in totaal 46 tegen, een kleine daling ten opzichte van de 50 van 2020.

Veel fouten werden wederom gezien bij coronagerelateerd beleid. Er werd dan ook weer veel extra geld uitgegeven aan crisismaatregelen vorig jaar (33 miljard), meer dan in het eerste coronajaar 2020 (29 miljard).

Met name bij het ministerie van Economische Zaken moest er tot op het laatste moment hard worden gewerkt om de papieren in orde te brengen.

Aanvankelijk kon de rechtmatigheid van 5,4 miljard euro aan uitgaven en 7,9 miljard euro aan verplichtingen aan ondernemers niet worden vastgesteld. Het ging hier om de crisismaatregel om ondernemers tegemoet te komen in hun vaste lasten (TVL).

Bezwaar na 'forse inspanning' van het ministerie ingetrokken

De Rekenkamer tekende dan ook bezwaar aan tegen het jaarverslag, een uitzonderlijk instrument dat zelden wordt ingezet. Uiteindelijk werd "dankzij forse inspanning" van het ministerie het bezwaar pas vorige week ingetrokken.

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) kampte vooral in 2020 met financieel wanbeheer, ook toen werd bezwaar aangetekend. Nederland zat toen midden in de coronacrisis, desondanks vroeg de Rekenkamer om een verbeterplan.

De financiële problemen bij VWS zijn nog steeds groot, schrijft de Rekenkamer, maar die zijn inmiddels wel kleiner geworden. Uiteindelijk is van ruim 4 miljard euro aan verplichtingen die het ministerie vorig jaar aanging onduidelijk of het geld goed is besteed.

Kabinet krijgt er met alle problemen nog een opgave bij

Hoewel de coronapandemie ook vorig jaar een belangrijke en begrijpelijke oorzaak was dat een aanzienlijk deel van de rijksuitgaven niet deugde, ziet de Rekenkamer een zorgwekkende trend.

"Wie verder dan de pandemie kijkt, ziet dat ook in 2019 de zogenoemde tolerantiegrens voor onrechtmatige en onzekere verplichtingen werd overschreden", schrijft de Rekenkamer in het verantwoordingsonderzoek Goed beheer is het halve werk. In 2019 ging het om de aankoop van aandelen in luchtvaartmaatschappij Air France-KLM.

De oorlog in Oekraïne zorgt ook voor meer uitgaven in Nederland. Het defensiebudget wordt opgeschroefd en er is meer geld nodig voor de opvang van vluchtelingen. Dat komt boven op al langer slepende kwesties, zoals de energietransitie, compensatie voor gedupeerde ouders in het toeslagenschandaal en het oplossen van de aardbevingsschade in Groningen.

Al deze zaken vragen om een zorgvuldige aanpak, maar de Rekenkamer ziet dat er voor het kabinet een opgave bij komt: het financieel beheer in orde brengen.

De Rekenkamer drukt het kabinet op het hart te leren van de fouten die er de afgelopen jaren zijn gemaakt.

"Zo hoort dat in een sterke krachtige democratie met een kritisch parlement, een waakzame Nationale ombudsman, een zorgvuldige Raad van State en een strenge Algemene Rekenkamer. In uitzonderlijke omstandigheden moet juist dat gewoon zijn en blijven."

Nederland kende een traditie van goed financieel beheer

Jarenlang kende de overheid een goed financieel beheer dankzij beleid dat in de jaren tachtig van de vorige eeuw werd ingevoerd. "Jaar in, jaar uit concludeerden wij dat meer dan 99 procent van het geld van de Rijksoverheid volgens de regels was geïnd en besteed", schrijft de Rekenkamer.

Het instituut maakt zich zorgen nu de overheidsuitgaven voor het derde jaar op rij niet in orde zijn. Ook met het oog op de toekomst: "De huidige begrotingspolitiek is bijvoorbeeld in historisch opzicht opmerkelijk ruimhartig te noemen."

"Er worden speciale fondsen opgericht en van grote sommen geld voorzien", schrijft de controleur over de stikstof- en klimaatgelden waarvoor respectievelijk 25 en 35 miljard euro wordt geleend.

Extra geld uitgeven is niet eenvoudig, brengt de Rekenkamer nog maar eens in herinnering. Eerst moeten de Tweede en Eerste Kamer ermee instemmen, maar daarna volgen misschien nog moeilijkere stappen. Is er sprake van verboden staatssteun? Kunnen de IT-systemen het aan? Zitten de juiste mensen op de juiste plek om de plannen uit te voeren?

"Geld komt moeilijk aan het rollen en het rolt niet altijd de gewenste kant op", aldus de Rekenkamer.

Kaag noemt weer overtreden financiële spelregels 'zorgelijk'
75
Kaag noemt weer overtreden financiële spelregels 'zorgelijk'