Weinig politici riepen zo veel emotie op als Pim Fortuyn. Hij wilde als buitenstaander de gevestigde orde openbreken, maar werd vlak voor zijn politieke entree vermoord, vandaag precies twintig jaar geleden. Wat is Fortuyns erfenis en wat zien we daar vandaag de dag van terug?

Laten we er niet omheen draaien: een groot deel van de emotie die Fortuyn opriep, had te maken met zijn standpunten over immigratie en integratie.

Hij was niet de eerste politicus die kritisch was op de multiculturele samenleving, maar wel de eerste die daar een breed publiek mee aansprak.

"Fortuyn was de eerste politicus die goed op de anti-immigratiegolf wist te surfen", zegt hoogleraar politicologie Joost van Spanje (University of London). Hij benadrukt dat '11 september' daarbij een zeer belangrijke rol speelde. Fortuyn wist het anti-islamsentiment goed naar zijn hand te zetten.

"Fortuyn sprak een groot deel van de samenleving aan dat nooit in de politiek was geïnteresseerd ", zegt Leonard Ornstein, die werkt aan een biografie over Fortuyn - zijn promotieonderzoek aan de Universiteit Leiden. "Dat is belangrijk, want een groot deel had geen enkel vertrouwen in de politiek. Fortuyn wist weer wat geloof terug te brengen. Hij zorgde voor opschudding."

Pim Fortuyn wordt in november 2001 gekozen als lijsttrekker van Leefbaar Nederland.

Pim Fortuyn wordt in november 2001 gekozen als lijsttrekker van Leefbaar Nederland.
Pim Fortuyn wordt in november 2001 gekozen als lijsttrekker van Leefbaar Nederland.
Foto: ANP

Fortuyn maakte politiek persoonlijk

De opschudding was in die tijd vrij vakkundig naar de achtergrond verdreven door de regerende partijen PvdA, VVD en D66. Afspraken werden in de achterkamertjes gemaakt, stevige publieke debatten waren er nauwelijks. Van Spanje: "Na acht jaar paars was alle polarisering er wel uit."

Zo zag Den Haag er in de jaren van Fortuyn uit

  • Nederland heeft in 2002 net twee 'paarse' kabinetten (PvdA, VVD en D66) onder leiding van Wim Kok achter de rug.
  • Fortuyn wordt in november 2001 partijleider van Leefbaar Nederland: "At your service".
  • Na forse kritiek op de islam ("achterlijke cultuur") en artikel 1 van de Grondwet ("afschaffen") wordt hij uit Leefbaar Nederland gezet en richt hij in februari 2002 zijn eigen partij op: Lijst Pim Fortuyn (LPF).
  • Leefbaar Rotterdam, waar Fortuyn ook lijsttrekker van is, wint op 6 maart 2002 met overmacht de gemeenteraadsverkiezingen, ten koste van de PvdA.
  • Op 6 mei 2002 wordt Fortuyn door Volkert van der Graaf vermoord in Hilversum.
  • Op 15 mei 2002 wint het CDA van Jan Peter Balkenende de verkiezingen. De LPF krijgt 26 zetels en wordt de tweede partij, de PvdA halveert bijna.
  • Na veel geruzie valt na 87 dagen het eerste kabinet Balkenende (CDA, LPF en VVD) al. LPF houdt bij de verkiezingen in 2003 nog maar 8 zetels over.

In niets leek Fortuyn op zijn collega-lijsttrekkers voor de Tweede Kamerverkiezingen op 15 mei 2002. Vooral toenmalig PvdA-leider Ad Melkert was in veel opzichten zijn tegenpool.

"Als u mij uitnodigt op een feestje, dan zal het een tijdje duren voordat u weet dat ik er ben", zei Melkert in augustus 2002 in een interview met de VPRO. "Bij Pim Fortuyn wist je het in ieder geval wel als hij binnenkwam."

Inhoudelijk hadden ze wellicht meer overeenkomsten dan ze wilden toegeven. "Beiden waren bij de PvdA geschoold", zegt Ornstein.

Qua stijl was Fortuyn met niemand te vergelijken. Hij maakte politiek persoonlijk, bijna tot het absurde aan toe. Vandaag de dag zijn persoonlijke verhalen van politici niet meer weg te denken, al is het openlijk bespreken van een bezoek aan de darkroom (zoals Fortuyn weleens deed) ook nu nog tamelijk bizar. Ook zijn uiteindelijke partij draaide om hem: Lijst Pim Fortuyn (LPF).

Fortuyn op 6 maart 2002 in debat met Ad Melkert.

Fortuyn op 6 maart 2002 in debat met Ad Melkert.
Fortuyn op 6 maart 2002 in debat met Ad Melkert.
Foto: ANP

Multiculturele samenleving speerpunt in campagne

Fortuyns politieke carrière was doordrenkt van conflicten. "Media smullen daarvan, dus dat zorgde ook voor veel aandacht", zegt Van Spanje. Het was ook een gevolg van zijn manier van debatteren. "Zijn toon was hard en eerlijk", zegt Ornstein.

Het zorgde er in ieder geval ook voor dat hij moest vertrekken als voorman van Leefbaar Nederland. Met nog slechts drie maanden te gaan tot de verkiezingen noemde Fortuyn de islam in een interview met de Volkskrant "een achterlijke cultuur". Ook wilde hij "dat rare grondwetsartikel" - dat je niet mag discrimineren - afschaffen.

De multiculturele samenleving werd vanaf dat moment nog meer het speerpunt van zijn campagne. Die multiculturele samenleving was in zijn ogen geen verrijking, zoals PvdA, GroenLinks, D66 en ook CDA destijds zeiden. "Dat is een grote leugen. We krijgen een serie aan problemen op ons bord", zei hij in een interview vlak voor zijn dood.

“Hij maakte de politiek veel persoonlijker. Daardoor zie je nu veel meer kleine partijen.”
Leonard Ornstein, biograaf van Pim Fortuyn

Rond de eeuwwisseling was zijn thuisstad Rotterdam ook geen fraai decor. Sociaal-economische achterstanden zorgden voor veel problemen in de Maasstad. Vaak waren jongeren met een niet-westerse achtergrond daarbij betrokken.

In een heimelijk opgenomen en inmiddels beroemd videofragment wordt duidelijk hoe Fortuyn over "de kwestie" multiculturele samenleving denkt. "We hebben hier een vijfde colonne", zei hij over Marokkaanse en Turkse jongeren.

Zijn belangrijkste maatregelen: 'Schengen' wordt opgeheven, de grenzen gaan dicht en er komen niet meer dan tienduizend asielzoekers per jaar het land in.

Fortuyn krijgt in maart 2002 tijdens de presentatie van zijn boek en verkiezingsprogramma een taart in zijn gezicht gegooid.

Fortuyn krijgt in maart 2002 tijdens de presentatie van zijn boek en verkiezingsprogramma een taart in zijn gezicht gegooid.
Fortuyn krijgt in maart 2002 tijdens de presentatie van zijn boek en verkiezingsprogramma een taart in zijn gezicht gegooid.
Foto: ANP

Fortuyn wilde het politieke bestel openbreken

Schokkend voor die tijd. Inmiddels zijn we vanuit politiek Den Haag wel wat gewend. Niet alleen van anti-immigratiepartijen als de PVV. Partijleider Geert Wilders ging zelfs nog een stap verder toen hij verkondigde dat hij "criminele Marokkanen" wilde "terugsturen naar Marokko." Fortuyn noemde zoiets absurd. "Het is ons probleem en wij moeten het oplossen."

De afgelopen jaren hoorde je ook middenpartijen over Fortuyns 'schokkende' ideeën. Oud-PvdA-minister Jeroen Dijsselbloem dacht in 2015 na over een "mini-Schengen" om de vluchtelingencrisis van toen het hoofd te bieden. CDA'er Hugo de Jonge opperde als vicepremier in het vorige kabinet dat er "een doelstelling" voor het aantal immigranten moest komen.

“Fortuyn hoopte op een frisse wind. Dat niet steeds dezelfde partijen in dezelfde achterkamertjes met elkaar overleggen. Daar is bar weinig van terechtgekomen.”
Joost van Spanje, hoogleraar politicologie

In bredere zin wilde Fortuyn het politieke bestel openbreken. "Goedschiks of kwaadschiks", schreef hij in zijn boek De verweesde samenleving (2002). Vooral de grotere gevestigde partijen hadden in zijn ogen "een zorgvuldig gekoesterd monopolie op sleutelfuncties in het publieke domein."

Alleen een buitenstaander kon daar verandering in brengen, vond hij. Kwam er geen plek voor andersdenkenden, dan zou het slechts een kwestie van tijd zijn dat Nederland aan zichzelf zou bezwijken, aldus Fortuyn.

Fortuyn werd eind maart feller van repliek gediend dan in het eerste debat op 6 maart.

Fortuyn werd eind maart feller van repliek gediend dan in het eerste debat op 6 maart.
Fortuyn werd eind maart feller van repliek gediend dan in het eerste debat op 6 maart.
Foto: ANP

'Fortuyn is het vertrekpunt van de versplintering'

Zo slecht is het twintig jaar na zijn dood niet gesteld met Nederland. Het politieke bestel is evenmin opengebroken. Melkert concludeerde dat al enkele maanden na de verkiezingen in 2002. "Er is na de verkiezingen wel heel veel gebeurd, maar je kunt niet spreken van een systeembreuk. Integendeel. Het systeem is vaster dan ooit aanwezig."

Wat is vandaag de dag de nalatenschap van Fortuyn? Ornstein ziet anno nu wel een belangrijke verandering. "Er is sinds Fortuyns dood veel beweging in het politieke landschap. Hij maakte de politiek veel persoonlijker. Je ziet nu heel veel kleine partijen. Fortuyn is het vertrekpunt van die versplintering."

Van Spanje denkt niet dat Fortuyn is geslaagd in zijn wens het politieke bestel open te breken. "Fortuyn hoopte op een frisse wind. Dat niet steeds dezelfde partijen in dezelfde achterkamertjes met elkaar overleggen. Daar is bar weinig van terechtgekomen. Je ziet nog steeds dezelfde partijen die de dienst uitmaken. De PVV is erbij gekomen, maar die partij wordt geïsoleerd."

Van Spanje en Ornstein zien sinds Fortuyn vooral een veranderde politieke omgang. "Politici zeggen nu eerder wat ze denken", zegt Van Spanje. Ornstein: "De toon in debatten is nu harder en eerlijker."

Jan Peter Balkenende (CDA), Fortuyn (LPF) en Melkert (PvdA) na afloop van het tv-debat.

Jan Peter Balkenende (CDA), Fortuyn (LPF) en Melkert (PvdA) na afloop van het tv-debat.
Jan Peter Balkenende (CDA), Fortuyn (LPF) en Melkert (PvdA) na afloop van het tv-debat.
Foto: ANP

Fortuyn beoefende 'een heel andere tak van sport'

De politiek werd in 2002 wakker geschud, in meerdere opzichten. Melkert vond dat Fortuyn "een heel andere tak van sport" beoefende.

Melkert was zelf een groot voetballiefhebber. Hij was aanwezig bij de finale tegen West-Duitsland in 1974. "Nederland heeft verloren omdat ze dachten dat ze al gewonnen hadden", zei hij in 2002. Johan Neeskens zette Oranje namelijk al in de tweede minuut op voorsprong.

Daarmee gaf Melkert misschien wel de juiste analyse van wat er in 2002 op politiek vlak gebeurde. Na acht jaar regeren met premier Wim Kok en flinke economische meewind, leek er niets fout te kunnen gaan. En toen kwam Fortuyn.