Bij het CDA snakken ze naar rustig vaarwater. Een aantal pijnpunten gaan langzaam richting een afrondende fase, maar Wopke Hoekstra toont niet het gedroomd leiderschap waar sommigen op hoopten. Veel hangt af van het partijcongres van zaterdag. Gaat de zon voor de christendemocraten eindelijk schijnen of is het de stilte voor de storm?

Aan reflecties en bespiegelingen geen gebrek. Met de beste bedoelingen mochten prominenten en commissies zich buigen over welke richting het CDA op moet en wat er valt te leren van de verkiezingsnederlaag.

Alles lijkt samen te komen op het congres zaterdag in de Brabanthallen. De verkiezingsnederlaag, de desastreuze leiderschapswissel, het vertrek van het populaire Kamerlid Pieter Omtzigt; CDA'ers hopen dat ze die bladzijdes eindelijk om kunnen slaan.

Een bijkomend probleem is dat al deze zaken spelen tegen de achtergrond van een onzeker politiek landschap. De formatie, waar het CDA nauw bij betrokken is, lijkt om niet-inhoudelijke redenen gestrand en er wordt in Den Haag inmiddels door meerdere partijen hardop gesproken over nieuwe verkiezingen.

Pijnlijke conclusies voor partij die graag verbindt

Allereerst de blik op de verloren verkiezingen. Zaterdag staat het congres voornamelijk in het teken van de Commissie-Spies, die daar onderzoek naar deed.

Een van de belangrijkste bevindingen was de verdeeldheid binnen partij tijdens de lijsttrekkersverkiezing. Hugo de Jonge won nipt van Omtzigt, maar werd sindsdien tegengewerkt door zijn eigen partijleden.

Maar daarvoor ging het ook al mis. "Van begin af aan werden intenties van betrokkenen in twijfel getrokken en persoonlijke verhoudingen binnen de partij beschadigd", schreef Spies over de campagne. Er ontstond een "vijandige sfeer", die Spies als "CDA-onwaardig" omschrijft. "Dit werkt lang na de lijsttrekkersverkiezing nog steeds door."

Bestuur drong aan op aftreden De Jonge

Uit de gelekte notities van Omtzigt, die als input dienen voor het rapport van Spies, blijkt dat het CDA-bestuur na de lijsttrekkersverkiezing er bij De Jonge op aan heeft gedrongen om af te treden. De partij bleef het namelijk slecht doen in de peilingen en er kwam daardoor te weinig geld binnen van sponsoren.

"De eenheid binnen de partij was ver te zoeken", luidde een van de conclusies. Dat is extra pijnlijk voor een partij die zich van oudsher juist ziet als verbindende factor.

"Wij richten ons niet alleen op Henk en Ingrid, maar ook op Mohamed en Anne-Fleur", zegt Pieter Jan Dijkman, directeur van het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA, in de podcast Betrouwbare Bronnen.

Piet Steenkamp, de eerste partijvoorzitter, verwoordde het ooit nog wezenlijker: het CDA is een "antipolarisatiepartij".

Iets minder spanning tussen Omtzigt en CDA

Eenheid en antipolarisatie waren ook ver te zoeken in de manier hoe er met Omtzigt is omgegaan. Hij haalde maar liefst ruim 340.000 voorkeursstemmen, goed voor bijna vijf zetels, die hij mede te danken had aan zijn kritische rol in het toeslagenschandaal.

Omtzigt voer een duidelijke eigen koers, waarbij hij flinke kritiek op het kabinet had - vooral in het toeslagendossier - en de Haagse bestuursstijl hekelde in zijn boek Een nieuw Sociaal contract. Het leidde tot vragen over Omtzigt in de ministerraad. Hoekstra liet zijn collega-ministers weten dat hij had geprobeerd hem tot bedaren te brengen ("sensibiliseren").

Omtzigt reageerde daar deze week voor het eerst op. "Ik dacht altijd dat het om het kabinet heen was, maar dat het kabinet zelf over Kamerleden spreekt en niet over de oplossing voor de ouders in de toeslagenaffaire, dat viel me toch wel rauw op het dak", zei hij tegen Tubantia.

Onveilig gevoel Omtzigt

Heftiger waren de verwijten vanuit zijn eigen partij. "Psychopaat, zieke man, teringhond, eikel, gestoord, labiel", noemden fractiemedewerkers en -leden hem onderling. Het leidde ertoe dat Omtzigt zich onveilig voelde.

De spanning tussen Omtzigt en het CDA is er inmiddels iets af, hoewel Omtzigt definitief niet terugkeert bij de partij. Vanuit de fractie klinken positieve geluiden over samenwerking. Ook Hoekstra is naar buiten toe verzoenend, zei hij tegen het AD. "De deur staat hier altijd open." En: "We hebben afgesproken dat we samen ook de samenwerking blijven zoeken."

Hoekstra zal ook wel moeten. Op het congres komt een motie in stemming die de partijleiding oproept zicht "uiterst" in te spannen om de ideeën van Omtzigt te steunen en zich "maximaal" in te zetten om een "goede relatie" met hem voort te zetten. De motie is al omarmd door het bestuur en zal zo goed als zeker worden overgenomen.

'Hoekstra moet speech van zijn leven geven'

Hoekstra zal zich ook maximaal moeten inspannen om de partij achter zich te krijgen. Hij heeft tot nu toe niet het achterste van zijn tong laten zien. Leden willen duidelijkheid over de koers. Het CDA moet opereren "vanuit het radicale en krachtige midden", vinden de afdelingen uit Hattem, Oldebroek, Epe, Heerde en Elburg.

De onduidelijkheid heeft Hoekstra aan zichzelf te danken. Een duidelijke visie over waar híj met de partij naartoe wil, ontbreekt.

"We hebben als CDA van onszelf verloren", zei Hoekstra vrijdag tegen het AD over de verkiezingen. Een magere conclusie, gezien de turbulente periode die in juli ook al door de Commissie-Spies werd onderzocht.

Alle ogen zijn daarom gericht op zijn toespraak aan het einde van de middag, waarmee hij het congres afsluit. "Hoekstra zal met de speech van zijn leven moeten komen", zegt Tom Scheepstra, voorzitter van jongerentak CDJA. Ook CDA-historicus Pieter Gerrit Kroeger voert de druk op. "Na zo'n grote politieke nederlaag kun je niet zeggen dat zijn leiderschap onomstreden is."