Het terughalen van Syriëgangers ligt zeer gevoelig in de politiek, onder meer omdat het een groot risico met zich kan meebrengen voor de nationale veiligheid. Toch haalde het kabinet begin juni Ilham B., haar twee kinderen en een twaalfjarig meisje op, om te voorkomen dat er een streep door het strafproces tegen de vrouw zou gaan. De Tweede Kamer debatteert donderdag over de kwestie. Hoe zit het ook alweer?

B. was een van de tientallen vrouwelijke uitreizigers die zich nog in Syrië bevinden. Deze vrouwen zitten, vaak samen met hun kinderen, vast in Koerdische gevangenenkampen. De lokale autoriteiten zien de Syriëgangers liever vertrekken. De AIVD acht de kans steeds reëler dat de vrouwen op enig moment worden vrijgelaten.

Ook veel van de vrouwen willen zelf graag terugkeren naar Nederland. Zo liep er de afgelopen jaren een grote rechtszaak tussen de Staat en 23 uitreizigers. Uiteindelijk oordeelde de Hoge Raad een jaar geleden dat het kabinet zich niet hoeft in te spannen om deze vrouwen en hun 56 kinderen terug te halen.

Het Nederlandse beleid is al jarenlang dat uitreizigers niet actief worden opgehaald. Allereerst omdat het gebied waar zij zich bevinden onveilig is en het kabinet ambtenaren niet in gevaar wil brengen. Ook kan de nationale veiligheid in gevaar komen als de vrouwen terugkeren.

Als uitreizigers zich zelf melden bij een Nederlandse ambassade of consulaat, worden zij wel - als ze niet in het betreffende land vervolgd worden - onder begeleiding teruggebracht naar Nederland en daar gearresteerd.

Waarom werd Ilham B. wel teruggehaald?

Toch werd B. afgelopen 5 juni plotseling wél met een geheime operatie opgehaald door een Nederlandse delegatie.

Een deel van de Kamer reageerde bezorgd toen de eerste berichten naar buiten kwamen. "Als dit waar is, dan gaat dat in tegen de wens van de Tweede Kamer en eerdere uitspraken van de rechter. Ik wil zo snel mogelijk duidelijkheid van het kabinet hebben", zei VVD-Kamerlid Ingrid Michon. Ook CDA-Kamerlid Anne Kuik wilde "zo snel mogelijk opheldering". "Het is onacceptabel en onaanvaardbaar dat we de islamitische vijand van ISIS hierheen halen", twitterde PVV-leider Geert Wilders.

Tegen B., die wordt verdacht van het plegen van een terroristisch misdrijf, liep een rechtszaak. De rechtbank Rotterdam had het kabinet al vaker gewaarschuwd dat de vervolging zou worden stopgezet als ze niet zou worden teruggehaald voor het proces. B. wilde namelijk aanwezig zijn en kon daarom niet bij verstek veroordeeld worden.

Het kabinet haalde B. dus op om straffeloosheid te voorkomen. Als een vervolging wordt stopgezet kan de Staat namelijk niet nogmaals een zaak starten voor hetzelfde feit. Zonder een strafrechtelijke vervolging komen ook andere mogelijke maatregelen te vervallen die anders wel opgelegd hadden kunnen worden, zoals toezichtmogelijkheden, of een enkelband bij een voorwaardelijke straf.

Mogelijk volgen meer IS-vrouwen de route van B.

Het meest gehoorde argument om geen IS-vrouwen en kinderen op te halen is dat het gebied daarvoor te onveilig is, maar volgens Ministers Ferd Grapperhaus (Justitie) en Sigrid Kaag (Buitenlandse zaken) deed "zich een uitzonderlijke gelegenheid voor om de verdachte en haar twee kinderen over te brengen naar Nederland".

Het ophalen van B. zal volgens de ministers echter niet leiden tot precedentwerking. "De onderhavige operatie betrof een uitzonderlijke mogelijkheid om de verdachte en haar twee kinderen te repatriëren. Dit was enkel mogelijk onder zeer complexe omstandigheden die niet zonder meer te dupliceren zijn", schrijven ze aan de Tweede Kamer.

Er lopen echter strafzaken tegen alle Syriëgangers die in beeld zijn. Zo staat advocaat André Seebregts momenteel acht Nederlandse vrouwen en hun kinderen bij. Hij stelt dat zij in dezelfde situatie zitten als B. Volgens hem zijn er procedures begonnen om de strafzaak tegen hen te beëindigen, omdat ze niet worden opgehaald. "Als Nederland wil voorkomen dat ze op vrije voeten terugkomen, zal de Staat de anderen ook moeten ophalen", zei hij eerder tegen persbureau ANP.

De bewindslieden hebben laten weten dat elke casus individueel wordt bekeken, waarbij straffeloosheid een belangrijk uitgangspunt vormt, maar dat het "niet gezegd is dat een mogelijke volgende poging verdachten ter berechting naar Nederland over te brengen (op korte termijn) zal slagen".

Berechting in de regio of door Internationaal Hof lukt niet

Berechting in de regio, wat een veel gehoorde wens is in de Tweede Kamer, zit er op korte termijn niet in, zo leggen de verantwoordelijke ministers uit in een Kamerbrief. Nederland maakt zich al langer hard voor een internationaal tribunaal, maar China en Rusland (permanente leden van de VN-Veiligheidsraad) stemden hier niet mee in. Ook zonder instemming van Syrië en/of Irak - die beide het Internationaal Strafhof niet erkennen - kan dit niet uitgevoerd worden.

Berechting door de Syrische Koerden of in Irak stuitte op veel politieke en juridische obstakels. Zo is onder meer gebleken dat een eerlijk proces dan niet kan worden gegarandeerd.

De Tweede Kamer debatteert donderdag over het terughalen van IS-vrouwen en hun kinderen. Dan moet blijken of zij genoegen nemen met de al gegeven uitleg van het kabinet.