De kersverse informateur Herman Tjeenk Willink heeft de afgelopen twee dagen met alle zeventien fractievoorzitters gesproken over hoe het nu verder moet met de formatie. De inhoud staat daarbij voorop, zegt de 79-jarige minister van Staat, maar de persoonlijke verhoudingen liggen overhoop.

De meeste partijen die vorige week riepen dat Mark Rutte moet vertrekken als premier, zijn acht dagen later niet bereid gas terug te nemen.

"Het probleem is dat Mark Rutte heeft gelogen", zei PvdA-leider Lilianne Ploumen vrijdag kraakhelder, nadat ze was teruggekomen van haar gesprek met Tjeenk Willink.

Rutte ontkende die aantijging in het debat met klem, maar werd op de VVD-fractie na door niemand geloofd.

Daarom vindt SP-leider Lilian Marijnissen het "ongeloofwaardig" om met Rutte te onderhandelen en ziet Jesse Klaver (GroenLinks) niet in hoe de VVD-leider het vertrouwen kan terugwinnen.

Alleen D66 en CDA gooien de deur voor de VVD-leider niet helemaal dicht. CDA-leider Wopke Hoekstra wil na zijn verkiezingsnederlaag eigenlijk helemaal niet praten over regeringsverantwoordelijkheid.

'Je kunt lang bezig zijn met problemen in Den Haag'

De zoektocht van Tjeenk Willink om uiteindelijk tot een coalitie te komen, gaat daarom vooralsnog zo weinig mogelijk over de personen. "Er is geen enkele persoon genoemd in mijn opdracht", benadrukte de informateur woensdag tijdens zijn eerste persconferentie.

"Mensen maken zich zorgen over wanneer ze de eerste prik krijgen, jongeren voelen zich klemgezet en ondernemers willen weten wat er met de steun gebeurt", zei Tjeenk Willink. Persoonlijke verhoudingen tussen politici zouden deze opgaven niet mogen overschaduwen, suggereerde de informateur. "Je kunt lang bezig zijn met de problemen hier in Den Haag."

Dat de media vervolgens concludeerden dat Tjeenk Willink in Rutte geen belemmering ziet, was ook weer niet de bedoeling. Er werd vrijdag via een schriftelijke verklaring door de informateur op gewezen dat het herstel van vertrouwen centraal staat in zijn opdracht.

Rutte houdt zich op de vlakte

Dat proces heeft tijd nodig, terwijl er in de campagne juist op werd gehamerd dat de formatie vanwege de coronacrisis niet te lang mag duren.

"Dat is precies de uitdaging", zei Hoekstra vrijdag. "We staan voor een grote opgave door corona en de nasleep ervan. Aan de andere kant is er wel iets gebeurd met het onderlinge vertrouwen. Dat moet je eerst herstellen voordat je verder kunt."

Rutte, de hoofdrolspeler tegen wil en dank, houdt zich al dagen op de vlakte. "Ik kan er nu niet zo veel over zeggen", was de summiere reactie van de VVD-leider na zijn anderhalf uur durende gesprek met Tjeenk Willink.

Zo staat de man die eigenlijk begin april al aan een "nationaal herstelplan" wilde werken, in de weg voor de zelf geopperde "vliegende start".

D66 en linkse oppositie hebben geen belang bij nieuwe verkiezingen

"Ze zitten wel klem", zegt Joost van Spanje hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Londen. "Rutte lijkt vastberaden aan te blijven als leider van de VVD, maar er is tegelijkertijd geen vertrouwensbasis."

Toch is Rutte aantrekkelijk voor degenen die een kabinet met middenpartijen willen, vindt Van Spanje. "Rutte sluit samenwerken met de rechtse partijen FVD en PVV uit, dus hij moet wel naar het midden en naar links."

D66 kan zijn verkiezingswinst daarom nu verzilveren en ook linkse partijen hebben een machtspositie. Van Spanje: "Dit is een verkiezingsuitslag waar D66, PvdA, SP en GroenLinks iets mee kunnen. Na een volgende verkiezing is er mogelijk weer een optie om over rechts te gaan regeren, als JA21 bijvoorbeeld groter wordt of als andere partijen niet meer worden uitgesloten."

Een leiderschapswissel bij de VVD levert weer andere inzichten op. De naam van Edith Schippers zingt bijvoorbeeld rond op het Binnenhof. De oud-VVD-minister was in het verleden heel kritisch op het uitsluiten van de PVV.

Kortom: D66 en de linkse partijen hebben zo bezien geen baat bij nieuwe verkiezingen of een vertrek van Rutte, concludeert Van Spanje.

Rutte hét symbool van 'vastgeroeste bestuurscultuur'

Volgens Matthijs Rooduijn, politicoloog aan de Universiteit van Amsterdam, hebben vooral de toekomstige coalitiepartijen wat uit te leggen als zij in een nieuw kabinet met Rutte aan het roer stappen.

"Alle partijen behalve de VVD hebben de motie van afkeuring tegen Rutte gesteund. Zij zullen zich in ingewikkelde bochten moeten wringen om deelname aan een kabinet onder zijn leiding uit te leggen", zegt Rooduijn.

Volgens de politicoloog wordt Rutte na tien jaar premierschap gezien als hét symbool van de "vastgeroeste bestuurscultuur" in Den Haag. Een andere bestuursstijl is na de toeslagenaffaire en recent de rel rondom de notitie-Omtzigt een belangrijk thema in deze formatie.

Minderheidskabinet 'logische optie'

Als D66 en CDA inderdaad de enige partijen blijken die met Rutte verder willen, dan is er altijd nog de mogelijkheid van een minderheidskabinet. "Regeerakkoorden kunnen dan niet worden dichtgetimmerd en er zal een veel openlijker debat tussen kabinet en Kamer zijn. We weten uit de Scandinavische landen dat dit goed kan werken", zegt Rooduijn.

De breuk met een gedetailleerd regeerakkoord is een breder gedragen wens in Den Haag. D66-leider Sigrid Kaag opperde het al en Tjeenk Willink begon er ook over. Er is alleen weinig enthousiasme voor een minderheidscoalitie, bleek uit eerdere gesprekken met de verkenners.

Van Spanje wijst erop dat het demissionaire kabinet al sinds najaar 2019 geen meerderheid meer in de Tweede Kamer had, nadat oud-VVD'er Wybren van Haga zich bij FVD had aangesloten. "In de Eerste Kamer was al langer geen meerderheid. Het is een logische optie", aldus Van Spanje.

Tjeenk Willink krijgt van de Tweede Kamer drie weken de tijd om te onderzoeken of het vertrouwen nog te herstellen is. Vooralsnog zit er na één week weinig schot in de zaak. "We staan nog steeds op hetzelfde punt als vorige week", was wat dat betreft de weinig hoopgevende conclusie van Klaver.