Wat op donderdag 25 maart begon met een blunder van toenmalig verkenner Kajsa Ollongren, zorgde er zaterdag voor dat de wens van Mark Rutte om weer premier te worden (vooralsnog) aan een zijden draadje hangt. Dinsdag gaat de formatie verder en komen in ieder geval de zeventien fractievoorzitters bijeen. Voor wie het spoor bijster is: dit waren alle ontwikkelingen op het Binnenhof tot nu toe.

Het begon vorige week donderdag als een soort whodunit naar aanleiding van een foto van Ollongren (D66). De toenmalige verkenner liet zich fotograferen met een formatienotitie met daarop de tekst "positie Omtzigt, functie elders".

Dat wekte de indruk dat in het formatieoverleg was gesproken over het 'wegwerken' van Pieter Omtzigt (CDA). Hij staat bekend als superkritisch Kamerlid. Zo kwam onder meer de toeslagenaffaire dankzij zijn vasthoudendheid aan het licht.

Geen van de fractievoorzitters zei het in de gesprekken over Omtzigt te hebben gehad. Dus ook VVD-leider Rutte niet (over hem straks meer, veel meer). Ook de verkenners ontkenden dat Omtzigt onderwerp van gesprek was. Maar ja, hoe belandde die zin dan wel in de notities?

Fast forward naar een week later, wederom op donderdag. De volledige notities van álle formatiegesprekken met álle fractievoorzitters werden gepubliceerd.

Wat bleek? VVD-leider Rutte is degene die het over Omtzigt heeft gehad. "Je moet wat met Omtzigt: minister maken", zei hij. Iemand minister maken klinkt nobel, als promotie, maar het zou betekenen dat Omtzigt niet meer kan doen waar hij zo goed in is: de macht controleren. Hij behoort dan immers zelf tot die macht.

Loog Rutte toen hij in gesprek met de pers beweerde het niet over Omtzigt te hebben gehad? Naar eigen zeggen niet. Hij had het zich "achteraf verkeerd herinnerd", aldus Rutte in het debat over de zaak.

Nou heeft Rutte wel vaker 'moeite met zijn geheugen' wanneer hij onder vuur ligt. Rond de Teeven-deal bijvoorbeeld, rond het aftreden van Halbe Zijlstra, in de zaak van de dividendbelasting, en toen er burgerdoden vielen bij de aanval op de Iraakse stad Hawija.

Op een rij: hier had Rutte ook 'geen herinnering aan'
178
Op een rij: hier had Rutte ook 'geen herinnering aan'

Voor de Kamer was daarom de maat vol. Rutte werd nét niet afgestraft met een zogeheten motie van wantrouwen (daarvoor was net geen meerderheid), maar wel met een motie van afkeuring. Oftewel: de Kamer stuurde Rutte nét niet naar huis, maar gaf hem wel een zeer ernstige waarschuwing.

Rutte besloot om niet uit eigen beweging op te stappen, ondanks alle kritiek. En ondanks de suggestie van D66-leider Sigrid Kaag, die Rutte adviseerde om "de eer aan zichzelf te houden".

Vrijdag bleef de boel rustig, maar zaterdag meldde de ChristenUnie zich met een volgend bommetje in dit toch al explosieve dossier.

De ChristenUnie wil niet in een coalitie met de VVD als Rutte weer premier wordt. Dat maakte partijleider Gert-Jan Segers bekend. Daarvoor is er "te veel gebeurd". Hij wil een nieuwe politieke cultuur, eentje waarin er geen Rutte-achtige acties zoals in deze Omtzigt-affaire kunnen plaatsvinden, en waarin überhaupt nooit een toeslagenaffaire zou kunnen zijn.

Door die houding van de ChristenUnie is de formatie volledig vastgelopen. Ook drogen Ruttes mogelijkheden om nog premier te worden volledig op. Een meerderheidscoalitie van VVD, D66, CDA en ChristenUnie leek de laatste overgebleven optie voor Rutte.

PVV en Forum voor Democratie zijn namelijk uitgesloten door bijna alle andere partijen, inclusief de VVD. Bovendien ondertekenden alle andere partijen donderdag de motie van wantrouwen tegen Rutte. Die hebben dus al helemaal geen trek in een kabinet-Rutte IV.

Hoe nu verder? Niemand die het weet. Kamervoorzitter Khadija Arib neemt contact op met alle zeventien fractievoorzitters "en komt na het paasweekend met een voorstel voor het verdere proces" van de formatie.

Maar dat het knap lastig gaat worden, in het bijzonder voor Rutte, staat als een paal boven water.

Is een coalitie zonder de VVD mogelijk?
62
Is een coalitie zonder de VVD mogelijk?