De Tweede Kamer debatteerde donderdag over de mislukte eerste formatiepoging. Demissionair premier Mark Rutte kreeg hierbij stevige kritiek te verduren en een motie van afkeuring tegen hem kreeg een meerderheid. Dit is een samenvatting van wat er gebeurde.

Nadat vorige week notities van de oud-verkenners waren uitgelekt, eisten Kamerleden in een debat duidelijkheid over hoe de aantekening "functie elders" over het kritische CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt op papier terecht is gekomen.

VVD-leider Mark Rutte ontkende de afgelopen week dat hij diens naam heeft genoemd. Donderdagmorgen blijkt echter uit notities van zijn gesprek met de verkenners dat hij had geopperd Omtzigt een ministerspost aan te bieden, mocht het CDA deelnemen aan een nieuw kabinet.

In het debat over de mislukte eerste formatie verklaart Rutte dat hij de pers "naar eer en geweten" te woord heeft gestaan over wat hij dacht "wel en niet te hebben gezegd in het gesprek met de verkenners". Rutte: "Ik heb het mij achteraf verkeerd herinnerd."

De VVD-leider benadrukt meerdere keren met klem dat hij niet heeft gelogen. Ook zegt hij dat hij het blijkbaar heeft gehad over een ministerpost voor Omtzigt, niet over een "functie elders".

Bekijk hier Ruttes verklaring over Omtzigt-uitspraak
91
Bekijk hier Ruttes verklaring over Omtzigt-uitspraak

Kamer wijst Rutte op 'patroon van vergeetachtigheid'

De verklaring van Rutte leidt tot veel kritiek in de Kamer, die hem wijst op een "patroon van vergeetachtigheid". Deze kritiek wordt nog steviger als blijkt dat Rutte, in tegenstelling tot de Kamerleden, door een "onbekende bron" eerder dan andere fractievoorzitters is geïnformeerd over zijn verslag.

De Kamer wil weten wie Rutte hierover informeerde, maar hij weigert de naam prijs te geven. De nieuwe verkenners Wouter Koolmees (D66) en Tamara van Ark (VVD) worden daarom gevraagd alle informatie omtrent de openbaarmaking van de gespreksverslagen naar de Kamer toe te sturen. De Kamerleden hopen dat daaruit duidelijk wordt wie de bron van Rutte is.

PVV-leider Geert Wilders eist dat Rutte opstapt en heeft daarvoor een motie van wantrouwen ingediend. Hier wordt later op de dag over gestemd, als alle fractieleiders en de opgestapte verkenners aan het woord zijn geweest. Dit neemt waarschijnlijk nog uren in beslag.

Als die motie wordt aangenomen, moet een ander persoon de functie van Rutte overnemen. Iemand moet namelijk het ministerie van Algemene Zaken en de ministerraad leiden. Het mogelijke aftreden van de demissionaire premier betekent niet dat er nieuwe verkiezingen uitgeschreven hoeven te worden, omdat het kabinet al gevallen is.

Ollongren geëmotioneerd

Oud-verkenner Kajsa Ollongren zegt in de Tweede Kamer geëmotioneerd dat ze zelf ook niet weet hoe "functie elders" in de Omtzigt-notitie is gekomen. Volgens haar had het er niet moeten staan en is het mogelijk door ambtenaren opgeschreven. Ze benadrukt wel dat zij er op dat moment als verkenner verantwoordelijk voor was.

Ollongren legt uit dat ze halsoverkop het Binnenhof moest verlaten nadat bekend was geworden dat ze positief was getest op het coronavirus. Ze zegt hier spijt van te hebben en bood haar excuses aan voor de gelekte notitie.

Formatieproces 'volledig van de rails'

Partijleiders Wopke Hoekstra (CDA) en Sigrid Kaag (D66) zeggen dat ze meer opheldering willen van Rutte voordat zij weer op oude voet verder kunnen gaan.

"Dit werpt een schaduw vooruit op het formatieproces van heb ik jou daar", zegt CDA-leider Hoekstra. "Op deze manier kunnen wij niet goed verder."

Later in het debat biedt Hoekstra een opening op een goede afloop. Als er echt uitsluitend is gezegd dat Omtzigt minister kan worden, zoals Rutte heeft gezegd tegen de verkenners, dan is dat wat Hoekstra betreft wat anders dan de gewraakte woorden "positie elders", zoals te lezen in de notitie van Ollongren.

D66-leider Kaag heeft nog wel twijfels bij de oprechtheid van de demissionair premier. Ze wil dat Rutte laat zien of en hoe hij het geschade vertrouwen terug kan winnen.

Verkenners moeten plaatsmaken voor informateur

De Kamer neemt donderdagnacht met een motie van D66 en CDA ook afscheid van verkenners Van Ark en Koolmees, nog voordat zij konden beginnen. In plaats daarvan wordt er een informateur aangesteld "met gezag, die ver afstaat van de macht".

De nieuwe informateur moet bovendien het formatieproces weer vlot trekken en het vertrouwen tussen de partijen herstellen.

D66 en CDA steunen motie van wantrouwen niet

Een door de PVV ingediende motie van wantrouwen (waarbij een bewindspersoon wordt opgeroepen te vertrekken) haalt maar liefst 72 stemmen, maar geen meerderheid. Dat betekent dat Rutte kan blijven zitten, maar de vraag is in welke hoedanigheid.

Want D66 en CDA, samen met de VVD en ChristenUnie de enige partijen die het vertrouwen in Rutte niet opzegden, zien het nauwelijks nog in de VVD-leider zitten. D66 en CDA dienen een motie van afkeuring in, die wél Kamerbreed wordt gesteund.

Het zware parlementaire middel, dat tegen een motie van wantrouwen aan schuurt, wordt op Ruttes VVD na door iedereen gesteund. Kaag zegt na afloop dat ze hoopt dat Rutte er zelf consequenties aan verbindt.

Rutte zegt dat hij de komende tijd zijn "stinkende best" gaat doen om het vertrouwen van de Kamer en de samenleving terug te verdienen. Hij zegt de motie van afkeuring zeer serieus te nemen. "Het is een belangrijk politiek signaal."