De abrupt onderbroken verkenning van de kabinetsformatie leidt tot een nooit eerder vertoonde politieke situatie. Naar verwachting vindt komende woensdag een uniek debat plaats met de opgestapte verkenners. Annemarie Jorritsma (VVD) en Kajsa Ollongren (D66) moeten zich verantwoorden voor omstreden informatie die per ongeluk uitlekte. Ze staan tijdens het debat tegenover de andere spelers in de verkenning, die dan Kamerleden zijn.

Vlak voor het debat zijn namelijk ook demissionair premier en VVD-leider Mark Rutte, vijf ministers en drie staatssecretarissen zelf beëdigd als Tweede Kamerlid. Net als Rutte zijn twee ministers ook partijleider: Sigrid Kaag (D66) en Wopke Hoekstra (CDA). Voor die laatste twee is het overigens hun debuut in de blauwe Kamerzetels.

Deze tijdelijke dubbelrol van demissionair ministers is gebruikelijk en duurt tot een nieuw kabinet is gevormd. Deze bewindspersonen stemmen mee als Tweede Kamerlid en tegelijk moeten zij tegenover diezelfde Kamer hun beleid verdedigen. Normaliter behandelen beide Kamers in deze demissionaire periode dan ook geen politiek gevoelige zaken.

Door de geklapte verkenning is dat ditmaal volstrekt anders. Oud-verkenners Jorritsma en Ollongren zitten in het kabinetsvak en zullen op verzoek van de Kamer opheldering geven over hun uitgelekte aantekeningen. Vooral de opmerking achter de naam van CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt ("functie elders") leidde tot grote verontwaardiging.

Niet duidelijk is wie dit punt heeft ingebracht en waarom. Rutte, Kaag en Hoekstra ontkennen allen. De oud-verkenners en hun opvolgers hebben al aangegeven dat het sowieso onjuist was om individuele Kamerleden in een verkenning te betrekken.

In het door PVV-leider Geert Wilders aangevraagde debat zullen onder andere Mark Rutte en Wopke Hoekstra zelf als fractievoorzitters het woord voeren, evenals onder andere Lilian Marijnissen (SP), Lilianne Ploumen (PvdA) en Jesse Klaver (GL).

Nieuw systeem moest meer transparantie garanderen

Het huidige systeem van de verkenning, als voorbereiding op de formatie, is vrij nieuw. Sinds 2012 zijn er verkenners, die in opdracht van de Tweede Kamer werken. Tot 2010 was deze eerste ronde een taak van de koningin, maar die werkwijze was te ondoorzichtig, vond het parlement.

Sindsdien voeren één of meerdere verkenners, aangedragen door de grootste partij, de eerste gesprekken. Daarna brengt de verkenner verslag uit aan de Kamer, die daarover met hem of haar in debat gaat. In 2012 was dit Henk Kamp en in 2017 Edith Schippers (beiden VVD).

Vorming van nieuwe coalitie zeker anderhalve week vertraagd

Als de Kamer akkoord gaat met de voorgestelde koers, wordt ook direct een informateur aangewezen. Die gaat met de beoogde coalitiepartijen de onderhandelingen inhoudelijk voeren. Als er zicht is op een breed politiek draagvlak voor beleid en op een coalitie, wordt opnieuw verslag uitgebracht aan de Kamer en komt er een formateur. Dit is meestal de toekomstige premier, die in deze fase het kabinet in elkaar zet.

Door het echec loopt de vorming van een nieuwe coalitie zeker anderhalve week vertraging op. De nieuwe verkenners Tamara van Ark (VVD) en Wouter Koolmees (D66) gaan pas ná het debat weer met alle lijsttrekkers om tafel. Ze willen een geheel nieuwe start maken, onder meer om het vertrouwen te herstellen.