Alle Nederlanders hebben ermee te maken: instanties als de Belastingdienst, het UWV de de Sociale Verzekeringsbank of het CBR. Veel van zulke uitvoeringsorganisaties kwamen negatief in het nieuws: onlangs nog bij de toeslagenaffaire, waarbij duizenden ouders de dupe werden van een wantrouwende overheid. Dat moet anders, vinden Kamer en kabinet. Maar hoe? De tijdelijke Commissie Uitvoeringsorganisaties presenteert donderdag een rapport.

De commissie onder leiding van VVD'er André Bosman werkte gelijktijdig met de commissie die de toeslagenaffaire onderzocht. Die laatste kwam half december met haar vernietigende rapport Ongekend Onrecht, dat leidde tot de val van het kabinet-Rutte.

Donderdag verschijnt dus het rapport van de commissie-Bosman, die niet alleen naar de Belastingdienst keek, maar naar alle uitvoeringsorganisaties. Opdracht: doe onderzoek naar de oorzaken van problemen bij uitvoeringsorganisaties en het verlies van de menselijke maat daarbij. En kijk daarbij ook naar de rol van de Tweede Kamer.

Boven aan de politieke agenda

De uitvoeringsorganisaties staan sinds de val van de regering hoog op de politieke agenda. Het kabinet-Rutte III ging diep door het stof. Niet alleen het toeslagenstelsel moet wat het kabinet betreft op de schop, de overheid moet ook beter luisteren naar kritische geluiden uit de samenleving en op zoek gaan naar regels die in de praktijk te hard uitpakken. Verder moet worden voorkomen dat mensen nog langer van het kastje naar de muur worden gestuurd.

De burger, zo bleek uit onderzoek van de ombudsman uit 2019 wil 'een overheid die eerlijk, begripvol en simpel is', regels en voorschriften in eenvoudige taal en begrijpelijke procedures, het liefst via één loket.

Bij ombudsman Reinier van Zutphen komen jaarlijks dertigduizend klachten van burgers die in meerderheid over de uitvoeringsorganisaties gaan. Van Zutphen juicht het toe dat de problemen nu onderkend worden, maar wijst erop dat het vooral nog om papieren ambities gaat. "De omslag van papier naar handelen blijkt elke keer weer moeilijker dan we denken. We maken nog steeds wetten die te ingewikkeld zijn, nog steeds zijn er regelingen die moeilijk te doorgronden zijn. Er is nog veel te doen."

'Dit is een kantelmoment'

Van Zutphen noemt het komende rapport van de Commissie-Bosman "misschien wel het belangrijkste van de afgelopen vier jaar" en denkt dat het de komende jaren van grote betekenis kan zijn voor de burger. Waarom? "Dit rapport gaat over álle uitvoeringsorganisaties en er wordt ook gekeken naar de rol van de wetgever en het bestuur."

Sandra van Thiel, hoogleraar Publiek Management aan de Erasmus Universiteit, spreekt van een "kantelmoment". Ze doet al 25 jaar onderzoek naar de verhouding tussen overheid en uitvoeringsorganisaties. Van Thiel: "Het is de eerste keer dat een diepgaande analyse is uitgevoerd naar de vraag waardoor de problemen bij de uitvoeringsorganisaties worden veroorzaakt." Volgens Van Thiel krijgen 'die foute Belastingdienst' of 'het stomme UWV' de schuld als er iets misgaat, terwijl de oorzaken van problemen bij uitvoeringsorganisaties vaak beginnen bij Kamer en kabinet.

'Wetten zijn onvolkomen of veel te complex'

Van Thiel: "Wetten zijn onvolkomen, of veel te complex en daardoor moeilijk uitvoerbaar. De Tweede Kamer neemt om de haverklap moties aan waardoor uitvoeringsorganisaties hun werkwijze helemaal moeten omgooien, en dan kan er inderdaad wel eens wat fout gaan."

Voormalig D66-leider Alexander Pechtold maakte vorig jaar de overstap van politiek naar de uitvoeringsorganisaties: hij is tegenwoordig directeur van het Centraal Bureau Rijvaardigheid (CBR). In die hoedanigheid sprak hij met de commissie-Bosman.

"De politiek is niet consequent, en daar heb ik zelf jaren aan meegedaan", moet hij toegeven. "Ik zit met de nodige schroom en heb al een paar keer tegen mensen gezegd: ik vraag me ook weleens af waar ik allemaal voor heb gestemd. Was het nou wel zo nodig dat ik zo in detail mee ging denken met die uitvoeringsorganisaties?"

'Discussie over organisaties is wegzapper bij debatten'

Aan de andere kant snapt Pechtold het dilemma van Kamerleden ook wel: "Als er iets misgaat, word je daarop aangesproken en bekritiseerd en dus ga je de minister op z'n huid zitten en heb je de neiging om mee te sturen."

Hoe belangrijk ook, de hervorming van de uitvoeringsorganisaties was tijdens de verkiezingscampagne tot nu toe geen groot thema. Pechtold: "Dat snap ik wel. Het is voor lijsttrekkers makkelijker te verkopen als je meer geld voor onderwijs en veiligheid wil. De discussie over de uitvoeringsorganisaties is een wegzapper bij de debatten, maar ondertussen wel heel belangrijk. Hier ligt een taak voor de nieuwe coalitie."

Donderdagochtend om 10.00 uur wordt het rapport van de commissie-Bosman gepresenteerd.