De Belastingdienst discrimineerde jarenlang Nederlanders met een dubbele nationaliteit die een kinderopvangtoeslag wilden aanvragen. Het verwerken van een tweede nationaliteit was "onrechtmatig, discriminerend en daarmee onbehoorlijk", concludeert toezichthouder Autoriteit Persoonsgegevens (AP) in een vrijdag gepubliceerd onderzoek.

"De overheid moet gelijke gevallen ook gelijk behandelen zonder te discrimineren. Niet voor niets het eerste artikel van onze Grondwet", zei Aleid Wolfsen, voorzitter van de AP, in een toelichting.

Mensen moeten erop kunnen vertrouwen dat de Belastingdienst zorgvuldig en eerlijk met gegevens, die vaak verplicht moeten worden afgestaan, omgaat, zei Wolfsen. "Ons rapport laat een ander beeld zien." Wolfsen spreekt van een "zware overtreding van de privacywet".

De conclusie is geen verrassing, het zeer sterke vermoeden dat de fiscus discrimineerde op basis van een tweede nationaliteit was er al langer.

De Belastingdienst had de dubbele nationaliteit in 2014 al moeten wissen, maar in mei 2018 stonden nog 1,4 miljoen mensen op deze manier in de systemen van de fiscus geregistreerd. Gedupeerden hadden geen idee dat dit gebeurde.

Het hebben van een tweede paspoort speelt geen enkele rol bij de aanvraag van een kinderopvangtoeslag en is ook niet nodig bij fraudebestrijding. De Belastingdienst is deze informatie toch blijven vragen en registreren. Een rechtmatig verblijf in Nederland is het enige belangrijke criterium.

In het rapport gaat het niet over individuele personen bij de Belastingdienst, maar over de organisatie als geheel. "Voor ons is het niet interessant wie precies wat heeft gedaan, maar kijken we naar het geheel", zei Wolfsen daarover.

"Als het in systemen zit, is het zo venijnig, zo onzichtbaar en zo heftig. Daarom willen we er breder naar kijken. Dan is het minder relevant wie wat in de systemen heeft gedaan."

Staatssecretaris biedt ouders opnieuw excuses aan

Het is nu aan staatssecretaris Alexandra van Huffelen (Toeslagen) wat de vervolgstappen zijn. "We hebben maatregelen genomen, maar nog niet alles is opgelost", zei Van Huffelen in reactie op het rapport.

Ze noemde de conclusies "zeer ernstig" en bood de getroffen ouders opnieuw excuses aan.

Van Huffelen benadrukt dat de Belastingdienst de werkwijze inmiddels heeft aangepast.

De bewindsvrouw noemde "een betere afspiegeling van de maatschappij" met "meer diversiteit onder onze medewerkers" als een van de mogelijke oplossingen.

De werkwijze kan volgens Van Huffelen niet los worden gezien van de zwarte lijst waar de Belastingdienst mee werkte.

Persoonsgegevens werden verkeerd opgeslagen en verkeerd verwerkt. Mogelijke fraudeurs werden hier zonder hun medeweten opgezet en konden zich zo ook niet verdedigen tegen (onterechte) beschuldigingen.

CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt, die zich net als SP'er Renske Leijten veel met dit dossier bezighoudt, wil weten hoe de Belastingdienst zelf behandeld wenst te worden "nu vaststaat dat er systematisch gelogen wordt".

AP: 'Belastingdienst zette ons op verkeerde been'

Wolfsen had harde woorden voor de Belastingdienst die niet goed meewerkte aan het onderzoek. "We zijn meerdere keren op het verkeerde been gezet", zei Wolfsen. "Er werd niet meteen de waarheid gesproken."

Daarmee doelde de toezichthouder erop dat het registreren van de dubbele nationaliteit door de fiscus in het begin werd ontkend. "Het kostte bijzonder veel moeite om informatie boven water te krijgen. We hebben moeten duwen, trekken en sleuren. We hebben de Belastingdienst zelfs meerdere keren moeten wijzen op de gevolgen van het niet meewerken zoals een dwangsom", aldus Wolfsen.

Dat veranderde pas nadat de ambtelijke en politieke top werd vervangen.

Er werd lang uitgekeken naar het rapport dat ruim een jaar geleden werd aangekondigd. De resultaten van het onderzoek hebben zo lang op zich laten wachten omdat er steeds nieuwe feiten boven tafel kwamen. Met name Trouw en RTL Nieuws publiceerden steeds nieuwe onthullingen in de toeslagenaffaire bij de kinderopvang.

Trouw en RTL Nieuws brachten deze werkwijze van de Belastingdienst vorig jaar mei aan het licht. De fiscus moest toen erkennen dat een van de zogenoemde selectieregels om mogelijke fraudeurs op te sporen inderdaad een dubbele nationaliteit is. Dat gebeurde volgens de Belastingdienst onder meer op basis van "ervaringen uit voorgaande jaren".