In het lijsttrekkersdebat van het CDA maandagavond konden de drie kandidaten hun verhaal doen en hadden staatssecretaris Mona Keijzer, minister Hugo de Jonge en Tweede Kamerlid Pieter Omtzigt volop complimenten voor elkaar. Over landelijke samenwerking met FVD, het onderwerp waar het voorafgaand aan dit debat veel over ging, werd niet gesproken.

Omtzigt werd halverwege de avond in de Jaarbeurs in Utrecht in het zonnetje gezet door zijn medekandidaten over hoe hij de toeslagenaffaire te lijf gaat. "Echt bijzonder hoe je dat doet", zei Keizer. De Jonge sloot zicht hierbij aan.

"We zijn drie enthousiaste kandidaten", zei Omtzigt in zijn slotwoord toen hij zich via de camera rechtstreeks tot de CDA-leden wendde. "Samen gaan we deze brede volkspartij verder uitbouwen."

Het debat mocht eigenlijk geen debat worden. Dat was ook te verwachten sinds De Jonge in maart had aangegeven dat hij niet zit te wachten op een verkiezingsstrijd. Dat kan een partij veel schade berokkenen, bewees de PvdA in 2017 toen Lodewijk Asscher en Diederik Samsom elkaar hard aanvielen toen beiden voor het partijleiderschap gingen.

De kandidaat-lijsttrekkers gingen maandagavond voor het eerst, en waarschijnlijk ook voor het laatst, met elkaar in debat. De organisatie lag volledig in de handen van de partij. De toekomstige lijsttrekker bepaalt mede de koers richting de Tweede Kamerverkiezingen. Wordt het CDA een klassieke middenpartij of kiezen de christendemocraten voor een meer conservatievere rol rechts van het midden?

'Gaat in Den Haag te veel over wie op het pluche zit'

Samenwerken met het radicaal-rechtse Forum voor Democratie (FVD) lijkt symbool te staan in deze richtingenstrijd. CDA en FVD besloten in Noord-Brabant op provinciaal niveau al samen te werken.

Dat leidde direct tot veel discussie binnen het CDA, waarbij de gedachten teruggingen naar de desastreus verlopen samenwerkingsperiode met de PVV tussen 2010 en 2012.

Het onderwerp kwam in Utrecht niet ter sprake. Niet omdat het een pijnlijk onderwerp zou kunnen zijn, zei De Jonge. "Ik ben er al heel helder over geweest", zei hij na afloop. Samenwerken met de partij van Thierry Baudet ziet hij niet gebeuren. De Jonge erkende wel dat het "een gevoelig thema" is.

"Ik vind het interessanter wat onze toekomstplannen voor Nederland zijn", zei Omtzigt. "Het gaat er in Den Haag te veel over wie er op het pluche zit."

Volgens Keijzer leeft de vraag over wel of niet regeren met FVD helemaal niet bij haar achterban. "Ik ben door heel Nederland heen geweest en niemand van de CDA'ers heeft het erover gehad."

De Jonge: Jaarlijks debat over aantal migranten

De kandidaten onderscheidden zich van elkaar door ieder een eigen onderwerp uit te lichten. De Jonge spitste zich toe op migratie. "We moeten groeien op een manier dat het de samenleving niet overvraagt. Dat gebeurt nu wel."

De minister van Volksgezondheid wil ervoor waken dat migratie Nederland overkomt door afspraken te maken over het aantal mensen dat naar Nederland komt. Immigratie an sich vindt De Jonge geen probleem. "We zijn een solidair landje. Dat wil ik graag blijven", zei hij. Er moet ook ruimte blijven voor arbeidsmigratie. "Krimp is pas echt erg."

Om grip te houden op de situatie, wil De Jonge jaarlijks een debat over hoeveel migranten Nederland op dat moment aan kan. "Ieder jaar wordt dan een doelstelling afgesproken", aldus De Jonge.

Omtzigt: Italië moet zelf problemen oplossen

Omtzigt stipte het Europese herstelfonds om de coronacrisis te bestrijden aan dat nog in de maak is. Vooral Zuid-Europese landen willen hier geld uit lenen zonder dat daar voorwaarden aan verbonden zitten. Nederland is een van de weinige landen die hier principieel op tegen is.

"Als in Europa een land de financiën niet op orde heeft, dan moet land dat zelf oplossen", vindt ook Omtzigt. Hij wil wel solidair zijn met landen die hard zijn getroffen door het virus, maar er zijn grenzen. "Italië, laat ik de roze olifant maar benoemen, moet hervormen."

"Als je geld overmaakt, mag je daar voorwaarden aan stellen. De pensioenleeftijd ligt in Italië lager, daar mag je wat van zeggen."

Keizer: Veel onzekerheid voor jongeren

Keijzer maakte zich zorgen over de in haar ogen groeiende onzekerheid. "Hoe komen mijn kinderen aan een stage of een betaalbare woning? Straks hebben ze een studieschuld van tienduizenden euro's."

Keijzer studeerde af zonder schuld en met de zekerheid dat een betaalbaar huis geen probleem zou zijn. "Die vanzelfsprekendheid is er gewoon niet meer."

CDA-leden kunnen tot donderdagmiddag stemmen. Als een kandidaat geen absolute meerderheid heeft, dan volgt een tweede ronde die tot volgende week maandag duurt.