De top van de Belastingdienst heeft drie ambtenaren vorig jaar beloofd hen niet zullen straffen als zij zouden meewerken aan het onafhankelijke onderzoek naar de toeslagenaffaire, zo melden RTL Nieuws en Trouw dinsdagavond. Wat de ambtenaren tijdens het onderzoek zouden vertellen aan de Audit Dienst Rijk (ADR) zou niet tegen hen gebruikt worden, aldus de Belastingdienst.

Jaap Uijlenbroek, destijds de hoogste baas van de Belastingdienst, had de drie ambtenaren van het fraudeteam Combiteam Aanpak Facilitators in oktober laten weten dat er geen disciplinaire maatregelen zouden worden genomen en dat gespreksverslagen geheim zouden blijven. Wat zij aan de auditdienst vertelden, zou ook niet worden opgenomen in hun personeelsdossier.

Uijlenbroek had ingestemd met deze voorwaarde en verzekerde het drietal dat "optreden tegen individuele ambtenaren niet op zijn plaats" was, aldus beide media. Die belofte strookt echter niet met de aangifte die het ministerie van Financiën vorige week deed tegen de Belastingdienst.

De aangifte betreft twee mogelijke misdrijven: knevelarij en beroepsmatige discriminatie. Van knevelarij is sprake wanneer een ambtenaar zijn positie misbruikt en onterecht geld terugvordert of niet terugstort terwijl hij weet dat het niet klopt. De maximale straf voor knevelarij is zes jaar cel.

De inmiddels ontslagen Uijlenbroek voerde vanaf oktober gesprekken met de ambtenaren in kwestie. Op basis daarvan is een conceptnotitie gemaakt die stelt dat er "geen verwijtbaar handelen" van individuele ambtenaren was. Men kon zelfs "uitsluiten dat er sprake is van ambtsmisbruik of plichtsverzuim".

Het ministerie van Financiën floot Uijlenbroek daarop echter terug en maakte een aantekening in de conceptnotitie, blijkt uit een Kamerbrief. De hoogste ambtenaar van het ministerie vond dat dergelijke vermoedens niet uitgesloten konden worden. Of toenmalig staatssecretaris Menno Snel (Financiën) daarover werd geïnformeerd, is niet bekend.

Belastingdienst merkte honderden ouders onterecht aan als fraudeur

De toeslagenaffaire draait om het handelen van de fiscus, die ouders dupeerde door de kinderopvangtoeslag ten onrechte stop te zetten. Uit meerdere onderzoeken van Trouw en RTL Nieuws bleek dat honderden ouders ten onrechte werden aangemerkt als fraudeur. De top van de Belastingdienst weigerde zelfs de toeslagen uit te keren als ouders er wel recht op hadden.

Uiteindelijk moesten ouders soms tienduizenden euro's (onterecht) terugbetalen en kwamen zij in geldproblemen of verloren ze hun huis. Onlangs erkende de Belastingdienst zich schuldig te hebben gemaakt aan etnisch profileren door de tweede nationaliteit als criterium te gebruiken voor intensieve controle.

De kwestie betekende in december het einde van Snel als staatssecretaris van Financiën. Hij kreeg niet één maar twee opvolgers: Hans Vijlbrief en Alexandra van Huffelen, die als opdracht meekregen schoon schip te maken bij de fiscus.

De Tweede Kamer debatteert woensdag opnieuw over de toeslagenaffaire.