Het kabinet trekt nog eens 13 miljard euro uit voor een tweede noodpakket met het behouden van zoveel mogelijk banen als hoogste prioriteit. Maar de eensgezindheid in de politiek en de polder bij de eerste ingreep is volledig ingestort. NU.nl sprak erover met D66-minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken en Werkgelegenheid), spin in het web bij het optuigen van de miljardensteun.

Koolmees werkte de afgelopen maanden dag en nacht aan het bestrijden van de economische gevolgen van de coronacrisis. Het is dus niet zo gek dat hij de avond na de presentatie van het tweede noodpakket "een beetje brak van vermoeidheid" op zijn werkkamer zit.

Zo lang zo hard werken is niet gezond, erkent Koolmees. "Op een gegeven moment moet er wel iets van een soort ontspanning komen."

Het is de vraag of de tijd voor ontspanning er nu is. Koolmees kijkt aan het einde van het interview ontzet naar zijn telefoon als hij wordt gewezen op een artikel in De Telegraaf.

FNV-voorzitter Han Busker dreigt dwars te liggen bij de uitwerking van het pensioenakkoord omdat Koolmees de boete op ontslag wil schrappen bij de opvolger van de NOW, de maatregel waarbij de overheid een deel van de loonkosten betaalt.

"Optimisme is een morele plicht", zegt hij uiteindelijk na een paar momenten van verbazing. Een uitdrukking die hij met regelmaat gebruikt.

Hoe waren die eerste dagen net na de uitbraak van de crisis voor u?
"Dan zie je de impact. Eind februari, begin maart explodeerde het aantal aanvragen van de werktijdverkorting (de oorspronkelijke loonsubsidie voordat de NOW werd opgericht, red.) binnen een week. Toen wist ik: hier is iets serieus aan de hand."

Hoe werd er hier op het ministerie gereageerd?
"De werktijdverkorting werd onuitvoerbaar. Normaal hebben we zo'n tweehonderd aanvragen per jaar. Meestal bij branden of als de eigenaar overlijdt - dat soort bijzondere omstandigheden. Nu was het overal. Bedrijven gingen dicht en hadden 0 euro omzet. Toen dachten we: oh shit, wat moeten we hiermee?"

Als Tweede Kamerlid voor D66 tussen 2010 en 2017 stond u bekend als de financieel expert. Was er nu tijd om je in te lezen?
"We hebben tien jaar geleden een forse economische crisis gehad. Als Kamerlid heb ik veel te maken gehad met de gevolgschade daarvan. Ik werkte op het ministerie van Financiën toen de banken moesten worden gered. De les die we daarvan hebben geleerd is dat je bijna moet overreageren."

“Het lijkt nu alsof het zou lonen om met subsidie mensen te ontslaan. Dat is gewoon niet waar”
Minister Wouter Koolmees

Liever te veel overheidsgeld uitgeven dan te weinig?
"Ja. We hebben nu ook een heel ruim steunpakket neergezet. Ongeveer 15 miljard euro voor de eerste drie maanden en nu zo'n 13 miljard. Het is niet eerder gebeurd dat zo'n pakket wordt neergezet als steun voor de Nederlandse economie."

Hans Borstlap, de voorzitter van de commissie die u onlangs adviseerde over de arbeidsmarkt, zei dat als er een crisis komt de zzp'ers en flexwerkers als eerste een groot probleem hebben.
"Hij heeft sneller gelijk gekregen dan verwacht. Ik heb al met de nieuwe arbeidswet (de Wab, red.) een eerste stap gezet door flexwerk duurder te maken dan een vast dienstverband. We zijn nog steeds bezig met het zzp-pakket.

Deze crisis is geen normaal ondernemersrisico, maar er is wel nog steeds een ondernemersverantwoordelijkheid. Die verantwoordelijkheid moeten bedrijven zelf nemen."

Borstlap zei ook: 'Pas als het water laag staat, zie je de wrakken.' Welke wrakken ziet u nu?
(Lacht even) "Oh man. Moeilijke vraag. De situatie is per branche en per situatie verschillend."

"Qua wrakken valt het wel mee. Je verwacht precies wat Borstlap zei, namelijk dat de eerste klappen worden opgevangen door jonge uitzendkrachten en flexwerkers."

“Toen dachten we: oh shit, wat moeten we hiermee?”
Minister Wouter Koolmees

Nu heeft u in het tweede noodpakket de afweging gemaakt om de ontslagboete te schrappen…
"Nee! Niet te schrappen!"

Dat klopt toch?
"Het lijkt nu alsof het zou lonen om met subsidie mensen te ontslaan. Dat is gewoon niet waar. De NOW geeft een subsidie op het behoud van banen."

Als je mensen ontslaat, dan kost je dat altijd je subsidie. Je zou zelfs nog kunnen zeggen dat er nog steeds een boete in zit. Daarbij geldt nog steeds ons arbeidsrecht."

Ik wil toch nog even naar de analyse die het kabinet heeft gemaakt om die boete of heffing te schrappen. Met welk economisch argument denkt u dat dat er meer banen behouden blijven?
"Voor sommige branches is het de vraag of de situatie van voor de coronacrisis terugkeert in september. Voor een aantal ondernemers is het antwoord nee. De vliegbranche wordt structureel geraakt."

"Dat is een inschatting op basis van signalen van ondernemers en brancheorganisaties. Zij twijfelen om de NOW aan te vragen omdat ze het een te groot risico vinden om failliet te gaan. Het is geen exacte wetenschap, ik kan het niet bewijzen met rekenmodellen."

“Je zou zelfs nog kunnen zeggen dat er nog steeds een boete in zit”
Minister Wouter Koolmees

De werkgeverslobby heeft deze slag gewonnen?
"De werkgeverslobby wint hier niets mee. We willen allemaal de banen behouden. Er wordt gedaan alsof hier een belangentegenstelling is, maar die is er niet. Dat is geen principekwestie, maar de meeste effectieve manier om zoveel mogelijk banen te behouden."

Vanuit werkgevers en werknemers is het wel een principekwestie. Werkgevers hebben liever de flexibiliteit om mensen te ontslaan en gebruik te maken van loonsubsidie...
"Stop. Ik geef geen subsidie op ontslagen werknemers. Ze verdienen er niets aan."

"Werkgevers vinden het bovendien helemaal niet leuk om mensen te ontslaan. Ook zij liggen daar 's nachts wakker van."

Niemand beweert dat werkgevers dat leuk vinden.
"Nee, maar dat is wel de zweem die ontstaat. We proberen als kabinet zoveel mogelijk banen te behouden. Dan steekt het mij wel dat er wordt gedaan alsof je met subsidie mensen kunt ontslaan. Dat is gewoon niet de realiteit."

Wat houdt het schrappen van de ontslagboete precies in?

In de NOW-regeling uit het eerste noodpakket (maart, april, mei) krijgen werkgevers maximaal 90 procent van de loonkosten vergoed als de omzet met 100 procent is gedaald. Is de omzet gehalveerd, is de compensatie 45 procent. Ontslag wordt ontmoedigd met een boete.

Een rekensom: een werkgever met tien werknemers maakt gebruik van de loonsubsidie uit het eerste noodpakket en ontslaat één werknemer. Om het simpel te houden, zijn de loonkosten in dit voorbeeld voor alle werknemers hetzelfde: 1.000 euro per maand.

Bij een omzetverlies van 100 procent krijgt de werkgever 900 euro subsidie per maand per werknemer. Dat is 2.700 euro voor één werknemer voor de eerste periode van drie maanden, dus 27.000 euro voor alle tien.

Vanwege het ontslag moet de werkgever de loonsubsidie terugbetaald en komt er een boete van 50 procent bij: 150 procent van 2.700 euro, is 4.050 euro.

De werkgever houdt van de oorspronkelijke 27.000 euro loonsubsidie 22.950 euro over, terwijl de totale loonkosten voor de tien werknemers in die drie maanden 30.000 euro bedragen.

De werkgever moet 7.050 euro loonkosten zelf bijleggen.

In het tweede noodpakket (juni, juli, augustus) verdwijnt de boete. In dat geval moet de werkgever bij ontslag van één werknemer alleen de subsidie van 2.700 euro terugbetalen. Van de 27.000 euro loonsubsidie voor alle tien werknemers blijft er 24.300 euro overheidssteun over.

In dit geval moet de werkgever 5.700 euro loonkosten zelf bijleggen.

Correctie: in een eerder voorbeeld stond hier een verkeerde berekening.