Premier Mark Rutte bood zondag excuses aan voor de houding van de toenmalige Nederlandse regering ten aanzien van de Jodenvervolging. Hij stelde dit mede te doen als statement tegen het groeiende antisemitisme. Hebben de excuses waarde en effect? Of zijn ze rijkelijk laat en toch wat betekenisloos?

Conservator Annemiek Gringold van het Joods Cultureel Kwartier is heel blij met de excuses van Rutte. "Het is laat. Maar het is nooit te laat om tot inkeer en zelfreflectie te komen", stelt ze met klem.

"Het kwam wel als een verrassing, over dit element van de oorlog is door de overheid nooit gesproken: ambtenaren hebben op grote schaal de Duitsers gefaciliteerd. Rutte heeft met deze uitspraken een taboe geslecht dat op dit onderwerp lag. En dat gevoel wordt heel breed gedeeld: ik heb al tientallen mensen gesproken die dit signaal van de overheid enorm positief ontvangen."

Behalve het positieve signaal naar de nabestaanden en overlevenden van de Holocaust, maakt de regering hiermee ook een statement tegen antisemitisme waar de samenleving behoefte aan heeft.

"Er bestaan heel veel vooroordelen over Joden, die altijd onterecht zijn", legt Gringold uit. "Veel mensen zullen zichzelf absoluut geen antisemiet vinden. Maar ze zijn zich vaak niet bewust van het stereotype beeld of de vooroordelen die ze wel bezigen. Alleen door dit te benoemen, kan je iets verbeteren."

'Het zit niet in onze calvinistische inborst om excuses aan te bieden'

De conservator vindt het goed dat de Nederlandse overheid, ook in Europees verband, heeft aangedrongen op meer educatie over het onderwerp. "Het is heel belangrijk de geschiedenis en de oorlog in het bijzonder onder de aandacht te blijven brengen", stelt ze.

Historicus en oud-onderzoeker van het NIOD (Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie) David Barnouw vindt het goed dat Nederland deze stap nu maakt. "Het zit niet in onze calvinistische inborst om excuses aan te bieden", stelt hij.

"Tot ver in de jaren zestig dachten we dat iedereen in Nederland in het verzet had gezeten. Het is goed dat dat beeld nu een beetje is bijgedraaid en dat Nederland een beetje in de pas gaat lopen met de denkbeelden van omringende landen daarover."

Goed om exacte rol Nederlandse ambtenaren te nuanceren

Barnouw is wel wat verbaasd dat premier Rutte zegt dat de reden van het excuus is dat het antisemitisme in de samenleving toeneemt. "Het lijkt nu alsof hij de excuses niet gemaakt zou hebben als er minder antisemitisme was geweest. Dat is natuurlijk een wat kromme redenering, want de schuld van Nederland wordt door die nieuwe incidenten niet groter of kleiner."

Bovendien is het goed te nuanceren wat de exacte rol van Nederlandse ambtenaren is geweest in de oorlogsjaren, bepleit de historicus.

"Natuurlijk werkten burgemeesters en andere overheidsdienaren mee met de Duitsers. Maar je moet die rol ook niet groter maken dan hij was. Voor veel mensen was het een keuze tussen twee kwaden: als jij het niet deed, deed een ander het wel. En misschien kon je toch nog enige positieve invloed uitoefenen als je een bepaalde positie had."

NIOD-directeur Frank van Vree noemt de excuses een belangrijke symbolische daad. "Dit is een zeer ongebruikelijke stap voor een regering, om verantwoordelijkheid te nemen voor de daden van een regering in het verleden", zegt hij.

"Tegelijkertijd is het een laat antwoord op een vraag die al in de jaren zestig werd gesteld door historicus Jacques Presser: wat hebben de Nederlandse overheid, burgers en spoorwegen eigenlijk gedaan in de oorlog? Wat was hun rol in de daden van de Duitsers? Die vraag is tot nu toe nooit beantwoord."