De EU-lidstaten zijn het maandag eens geworden over een nieuwe manier om mensenrechtenschendingen wereldwijd aan te pakken. Het zogenoemde EU-mensenrechtensanctieregime biedt de Europese Unie de mogelijkheid om individuen of organisaties die verantwoordelijk zijn voor mensenrechtenschendingen gerichte sancties op te leggen, zoals het bevriezen van banktegoeden en het opleggen van visumverboden.

"De eerste hobbel is genomen", zegt minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken) na afloop van de vergadering in Brussel tegen NU.nl. Volgens de minister krijgt het Europese mensenrechtenbeleid nu ook tanden om mee te bijten.

"Voorheen zag je dat de Europese Unie met goede verklaringen kwam waar bepaalde schendingen werden afgekeurd, maar tot concrete acties kwam het zelden", aldus de minister. "Dat gaat veranderen."

Volgens Blok is het sanctieregime meer dan nodig, omdat "de mensenrechten wereldwijd onder druk staan."

Met het sanctieregime heeft de EU een eerste stap gezet om op het gebied van mensenrechten internationaal een grotere rol te spelen. De EU-lidstaten zijn het eens geworden over een richtlijn die binnenkort wordt omgezet in een EU-wet. Alle 28 lidstaten moeten daarmee instemmen en minister Blok heeft goede hoop dat dat gaat lukken. "Ik ben positief."

Sneller en effectiever straffen van mensenrechtenschenders

Met de nieuwe EU-wet willen de lidstaten mensenrechtenschenders sneller en effectiever aanpakken.

Iedere lidstaat kan een persoon of organisatie aandragen, maar moet juridisch kunnen onderbouwen waarom deze op de sanctielijst hoort. Vervolgens moeten de lidstaten daarmee instemmen.

Onder het oude beleid worden sancties gericht op bijvoorbeeld de landbouwsector van een land waar het regime verantwoordelijk is voor mensenrechtenschendingen. Op die manier worden niet alleen de mensenrechtenschenders gestraft, maar ook de lokale en Europese ondernemers.

Dit betekent niet dat deze sancties verdwijnen. De gerichte straffen worden beschouwd als een waardevolle aanvulling die bovendien sneller kunnen worden toegepast.

Met de nieuwe EU-wet kunnen bijvoorbeeld ministers en hoge ambtenaren worden geraakt met een verbod op het betreden van de Schengenzone. Ook kan ze de toegang tot hun Europese bankrekeningen ontzegd worden.

Motie CDA en D66 omgezet in EU-wet

Het EU-mensenrechtensanctieregime wordt gezien als het eerste wapenfeit van de nieuwe EU-buitenlandchef Josep Borrell, maar komt niet uit de lucht vallen. Het is het gevolg van inspanningen van minister Blok die na een aangenomen Kamermotie van CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt en D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma in augustus vorig jaar gestart is met een lobby bij de EU-landen. Met resultaat.

De twee Kamerleden zijn verheugd dat hun Kamermotie wordt omgezet in een EU-wet. Omtzigt: "Ik had een paar jaar geleden niet kunnen bedenken dat het een Europese wet zou worden. Dit is vrij uitzonderlijk." Sjoerdsma: "Dit is een enorme doorbraak. Ik ben enorm verguld."

Met nieuwe wet kunnen moordenaars Khashoggi aangepakt worden

Omtzigt en Sjoerdsma dienden de motie in, omdat zij vonden dat de Europese Unie op het wereldtoneel te passief acteerde. Omtzigt: " We zagen iedere keer dat we mensenrechtenschenders niet individueel konden straffen. Sancties werden op een heel land gericht."

Volgens Sjoerdsma ontlopen bijvoorbeeld de moordenaars van de Saoedische journalist Jamal Khashoggi, de generaals in Myanmar die de Rohingya's opjagen of wapenhandelaren in Soedan daarmee hun straf. "Zij stallen hun geld in Europa, zetten hun kinderen hier op school en leiden in de EU een luxeleventje. Daar maken we een eind aan."

Het EU-mensenrechtensanctieregime is niet de eerste EU-wet die gericht straffen mogelijk maakt. In mei van dit jaar gingen de EU-lidstaten akkoord met een cybersanctieregime dat individuen of organisaties die verantwoordelijk zijn voor of betrokken zijn bij cyberaanvallen gericht straft.

Ook hier speelde Nederland, samen met het Verenigd Koninkrijk, een voortrekkersrol. Daarnaast is er ook een apart EU-sanctieregime voor daders en betrokkenen bij de inzet van chemische wapens.