Na ruim twaalf jaar komt er een einde aan het D66-leiderschap van Alexander Pechtold. Hij wist de partij van de ondergang te redden en nu D66 weer regeert, vindt hij het tijd het stokje over te dragen. Wie gaat hem opvolgen, wat staat zijn opvolger te wachten en wat betekent het afscheid van Pechtold voor de stabiliteit van de coalitie?

"Het is mooi geweest", met die woorden kondigde Pechtold zaterdag zijn afscheid aan. Een vertrek dat niets te maken heeft met de tegenwind die de partij momenteel te verduren heeft. Nee, "het is tijd voor een nieuwe generatie", zei hij. Maar wie wordt zijn opvolger?

Dinsdag kiest de D66-fractie de volgende fractievoorzitter, maar een onbetwiste opvolger staat niet klaar. Sigrid Kaag, de minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, raakte onlangs een snaar bij de D66-achterban met een kritische toespraak over onder andere de gevaren van populisme en xenofobie. Toch komt zij niet in aanmerking.

Afgezien van de vraag of de oud-VN-topdiplomaat dat ambieert, zal de opvolger van Pechtold uit de Tweede Kamerfractie moeten komen: alleen D66’ers die bij de vorige verkiezingen op de lijst stonden, maken kans. Dus Kajsa Ollongren (vicepremier), maar ook Boris van der Ham (oud-D66-Kamerlid en kritisch volger van de partij) moeten hun ambities nog even bedwingen.

Wie zijn de kanshebbers?

Wie dan wel? Pechtold lichtte in zijn afscheidsspeech twee Kamerleden van de nieuwe generatie uit: Jan Paternotte en Rob Jetten, twee ambitieuze dertigers die de partij van nieuw elan kunnen voorzien. Tegelijkertijd missen Paternotte en Jetten ervaring die je van een D66-voorman mag verwachten tijdens bijvoorbeeld coalitieonderhandelingen. Het gevaar bestaat dat een van de twee te vroeg voor de leeuwen wordt gegooid.

Kamerleden Sjoerd Sjoerdsma (zes jaar Kamerlid) en Kees Verhoeven (acht jaar Kamerlid) hebben die ervaring wel. Sjoerdsma onderscheidde zich in het verleden op belangrijke dossiers als asiel en migratie en op buitenlanddossiers zoals MH17.

Kees Verhoeven is momenteel de vicefractievoorzitter en was, net als Sjoerdsma, eerder campagneleider. Verhoeven onderscheidde zich als uitgesproken voorstander van de Europese Unie en staat bekend als voorvechter van privacy. Dat heeft hem echter onlangs in een lastig parket gebracht toen hij de nieuwe wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, de 'aftapwet’, opeens moest verdedigen. Een wet waar hij als oppositiekamerlid nog fel tegen was.

Ook Steven van Weyenberg, de financieel specialist van de fractie, wordt genoemd. Net als Vera Bergkamp, een Kamerlid dat een vocaal pleitbezorger is van belangrijke D66-speerpunten als de regulering van wiet en gelijke rechten voor de lhbt-gemeenschap.

Opvolger Pechtold begint met politieke tegenwind

Wie het ook wordt, de nieuwe fractievoorzitter staat voor een lastige klus. Pechtold zei dat zijn besluit om op het jaarcongres afscheid te nemen al maanden vaststond en dat de politieke tegenwind die de partij de afgelopen maanden te verduren heeft, losstaat van zijn keuze.

Maar die politieke tegenwind is wel de erfenis die Pechtold zijn opvolger meegeeft. Deze politieke realiteit is dat het de stabiliteit van de coalitie-Rutte III in gevaar kan brengen.

Zo is onder andere de afschaffing van het raadgevend referendum D66 niet in dank afgenomen, de partij die is opgericht om het democratisch bestel te vernieuwen met referenda als een van de kroonjuwelen van de partij. Ook de afschaffing van de dividendbelasting bleek moeilijker te verdedigen dan gedacht.

Niet in de laatste plaats was daar ook de rol van Pechtold zelf die invloed had op de negatieve trends in de peilingen. De flat die Pechtold als onderdeel van een erfenis had gekregen van een bevriende Canadese diplomaat had hij niet opgegeven in het geschenkenregister van de Tweede Kamer.

Door de verontwaardiging te lang te negeren en af te doen als een privékwestie, groeide het uit van een geschonken flat naar de "penthouse van Pechtold", een affaire die de partij raadszetels heeft gekost bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen, zegt een goed ingevoerde D66’er. Ook de berichten over de turbulente liefdesrelatie van Pechtold met een D66-duoraadslid deden de partij geen goed.

Nieuwe leider kan coalitie-Rutte III in gevaar brengen

Nu de trends in de peilingen al langere tijd slecht uitzien voor D66, bestaat het gevaar dat de opvolger van Pechtold zich zal willen, of zich zelfs gedwongen zal voelen om te moeten profileren.

In maart volgend jaar staan de Provinciale Statenverkiezingen, waaruit indirect de Eerste Kamer wordt gekozen, voor de deur en D66 staat er niet goed voor.

Het gevaar bestaat dat de nieuwe fractievoorzitter D66 opnieuw smoel zal willen geven. Op het terrein van klimaat, medisch-ethische kwesties, het kinderpardon en misschien wel een nieuwe poging om een bindend referendum af te dwingen kan de partij weer kleur op de wangen krijgen, maar ook de coalitieafspraken onder druk zetten.

Voor de coalitie bestaat het gevaar dat de nieuwe D66-leider zich minder gebonden voelt aan het regeerakkoord dan Pechtold. Pechtold onderhandelde samen met Wouter Koolmees (nu minister van Sociale Zaken) zeven maanden lang over een regeerakkoord en werkte jarenlang samen met VVD-leider Mark Rutte, CDA'er Sybrand Buma en Gert-Jan Segers (CU). Als een van de geestelijk vaders en met zijn staat van dienst kon hij zijn fractiegenoten op één lijn houden.

Als hij weg is, is het nog maar de vraag of zijn opvolger zich op dezelfde manier aan de coalitieafspraken zal binden. Premier Mark Rutte is niet bang dat de leiderschapswissel voor een onwenselijke geldingsdrang bij de nieuwe fractieleider zal zorgen. Ook D66-minister en oud-partijvoorzitter Ingrid van Engelshoven verwacht geen problemen. "We zijn zo'n stabiele betrouwbare partner dat we dit ook met elkaar goed aankunnen."

Tussenpaus als oplossing

Twee kandidaten waarvan wordt aangenomen dat die de rust de in coalitie kunnen bewaren, zijn de ervaren Paul van Meenen (62) en Pia Dijkstra (63). Van Meenen is de onderwijsspecialist van de fractie en Dijkstra geldt als een boegbeeld van de partij die met haar nieuwe donorwet een belangrijk D66-onderwerp door beide Kamers kreeg. Echt "nieuwe generatie" zijn deze twee D66'ers niet.

Een van deze twee zal dan moeten fungeren als tussenpaus die de rust weet te bewaren, terwijl de nieuwe partijleider op de achtergrond kan worden klaargestoomd om op het juiste moment de scepter over te nemen. Een scenario dat ze bij GroenLinks met Bram van Ojik en Jesse Klaver eerder zagen slagen.

Wat de fractie ook zal beslissen, angst om in de tussentijd zetels te verliezen moeten de D66'ers niet hebben. "Het gaat nu even wat minder met de kiezersgunst", zei Pechtold zaterdag tegen de partijleden. "Maar dat hebben we eerder meegemaakt. Dat brengt ons niet in verwarring. De mensen gaan bij de verkiezingen weer zien dat een stem op ons een waardevolle stem is."

De D66-fractie vergadert dinsdag vanaf 10.30 uur over de opvolger van Pechtold. De uitslag van de stemming wordt tussen 12.00 en 13.00 uur verwacht.