Overzicht kabinetsformatie: CU laatste optie voor VVD, CDA en D66

Van de verkiezingsuitslag tot een nieuw kabinet op het bordes; het kan maanden duren voor het zover is. Een overzicht van de ontwikkelingen tot nu toe. 

VVD, CDA, D66 en GroenLinks spraken lange tijd over de vorming van een kabinet, maar deze gesprekken klapten.

Ook andere formatiepogingen van informateur Schippers liepen op niks uit, waardoor de formatie in een impasse raakte. Informateur Tjeenk Willink moest de patstelling zien te doorbreken en inmiddels doet Gerrit Zalm als informateur een poging om een coalitie met VVD, CDA, D66 en ChristenUnie mogelijk te maken.

Woensdag 15 maart: De VVD wordt met 33 zetels opnieuw de grootste partij. De PVV is met twintig zetels tweede gevolgd door het CDA en D66 met 19 zetels. GroenLinks boekt een forse winst en gaat van vier naar 14 zetels. Grote verliezer is de PvdA. De partij leidt een dramatische nederlaag en gaat van 38 zetels in 2012 naar 9.

Donderdag 16 maart: De lijsttrekkers van de gekozen partijen komen langs bij Kamervoorzitter Khadija Arib. Ze delen hun ideeën over de formatie en geven aan welke partij het voortouw moet nemen. Unaniem besluiten ze Edith Schippers (VVD) aan te wijzen als verkenner die gaat onderzoeken welke coalities er mogelijk zijn.

Maandag 20 maart: Alle lijsttrekkers van de gekozen partijen gaan één voor één langs bij verkenner Schippers om hun voorkeur uit te spreken voor mogelijke regeringscoalities. VVD-leider Mark Rutte wil een coalitie met in ieder geval de VVD, CDA en D66. Deze coalitie heeft geen meerderheid in de Tweede en in de Eerste Kamer. Met GroenLinks of ChristenUnie is die meerderheid er wel.

Dinsdag 21 maart: Na de gesprekken met de partijleiders nodigt Schippers de VVD, CDA, D66 en GroenLinks apart uit voor een tweede verkennningsronde.

Woensdag 22 maart: Schippers gaat voor de tweede keer in gesprek met PVV-leider Wilders. Ze wil weten of Wilders openstaat voor een gesprek met Rutte en CDA-leider Buma om het vertrouwen tussen de drie mannen te herstellen. Voor een gesprek staan alle drie open, maar wat Rutte en Buma betreft staat de uitkomst al vast: met de PVV gaat niet geregeerd worden. "Hij heeft zijn kans gehad", zegt Buma tegen NU.nl. 

Donderdag 23 maart: Rutte (VVD), Buma (CDA), Pechtold (D66) en Klaver (GroenLinks) gaan onder leiding van Schippers voor het eerst met z’n vieren om tafel. Het is niet de bedoeling dat er direct inhoudelijk wordt onderhandeld, maar om te kijken of de partijen bereid zijn het gesprek met elkaar aan te gaan. Klaver is verbaasd dat hij voor de gesprekken is uitgenodigd en vraagt zich af of de gesprekken "überhaupt zinvol" zijn. Na afloop van het gesprek wordt duidelijk dat de vier partijen een formatiepoging zullen doen.

Maandag 27 maart: Schippers biedt Kamervoorzitter Arib haar verslag van de verkenning van de kabinetsformatie aan. Ze adviseert een informateur van VVD-huize aan te wijzen die een kabinet met de VVD, CDA, D66 en GroenLinks moet proberen te vormen.

Dinsdag 28 maart: De Tweede Kamer wijst Schippers aan als informateur. Zij heeft als taak de formatieonderhandelingen in goede banen te leiden. Klaver zegt in het debat niet in een kabinet met de VVD, CDA en D66 te stappen om rechts beleid "iets minder erg te maken."

Woensdag 29 maart: De vier partijen openen de formatieonderhandelingen. Er worden vooral procedurele zaken besproken zoals de volgorde van de onderwerpen waar over onderhandeld zal worden. Schippers zegt dat het streven is om er voor de zomer uit te komen.

Vrijdag 31 maart: Voordat er inhoudelijk onderhandeld wordt, ontvangen de vier partijen eerst directeur Klaas Knot van De Nederlandsche Bank (DNB), Laura van Geest van het Centraal Planbureau (CPB) en Manon Leijten van de Studiegroep Begrotingsruimte. De onderhandelaars praten met de experts om inzicht te krijgen in de financieel-economische ruimte die zij hebben voor de komende vier jaar. Knot waarschuwt dat het volgende kabinet ondanks de economische groei toch op de centen te letten. Pechtold noemt het advies "verstandig".

Maandag 3 april: Het onderhandelen is nog steeds niet begonnen. De vier partijen ontvangen maandag eerst nog directeur Kim Putters van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) en Hans Mommaas van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Putters stelt de onderhandelaars op de hoogte van de verschillen in de samenleving en Mommaas benadrukt dat het volgend kabinet het klimaatprobleem echt moet aanpakken.

Woensdag 5 april: Mariëtte Hamer van de Sociaal-Economische Raad (SER) schuift aan bij de gesprekken om het te hebben over de toekomst van de arbeidsmarkt. De omslag naar een groene economie kan zorgen voor nieuwe banen, zegt Hamer. De onderhandelaars laten ondertussen geen woord los over de gesprekken. Volgens Rutte is dat niet in het belang van een goede afloop van de gesprekken.

Donderdag 6 april: Schippers zegt tijdens een persconferentie dat er nog geen enkel zicht is op een uitkomst in de formatiegesprekken. "Er is nog geen onderwerp afgetikt", aldus Schippers. Eerst wordt gezocht naar "een gezamenlijk fundament".

Maandag 10 april: De formatie voltrekt zich in stilte. De verwachting is dat er komende tijd weinig nieuws uit zal lekken zolang de gesprekken lopen.

Woensdag 12 april: De onderhandelaars ontvangen onder andere Rob Bertholee, hoofd van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en Tom Middendorp, Commandant der Strijdkrachten om zich bij te laten praten over veiligheid en internationale samenwerking. Over de inhoud van de gesprekken worden geen mededelingen gedaan.

Halverwege de gesprekken verlaat Klaver de formatietafel. Zijn moeder is met spoed in het ziekenhuis opgenomen en de situatie is zorgwekkend. Hij wordt vervangen door Kamerlid en oud-GroenLinks-leider Bram van Ojik. In overleg met de andere partijen heeft Schippers besloten de dag daarop niet bij elkaar te komen. De formatiegesprekken worden dinsdag na het paasweekend hervat.

Dinsdag 18 april: De onderhandelaars zijn terug aan de formatietafel en ook Klaver is er weer bij. Zijn moeder maakt het naar omstandigheden goed. De partijen zijn in de vierde week van de formatiegesprekken nog steeds bezig met de 'de tekening van Nederland'.

Dit keer schuiven Kees Goudswaard, hoogleraar Toegepaste economie en bijzonder hoogleraar Sociale Zekerheid aan de Universiteit Leiden en (opnieuw) SER-voorzitter Mariëtte Hamer aan. Later op de avond is het de beurt aan demissionair minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem die de onderhandelaars bijpraat over de stand van schatkist.

Donderdag 20 april: De sfeer is "goed", het is "gezellig" aan tafel, maar op de inhoud kan het "knetteren", zegt Schippers donderdag op de persconferentie na de formatieweek. Dus ze gaan door, maar dan na het meireces. Schippers is ingegaan op het beeld dat in sommige media is ontstaan dat deze week voor het reces een bepalende zou zijn, omdat dan duidelijk zou moeten zijn of de partijen verder kunnen. Daar is volgens de formateur niets van waar. "De onderhandelaars hebben een lange campagne achter de rug en willen een week weg voor de kinderen en de familie", aldus Schippers. "Er is nooit sprake geweest van een go or no go".

Wel is na het gesprek met Dijsselbloem duidelijk geworden dat de budgettaire ruimte voor het kabinet kleiner is dan gedacht. De gesprekken zullen hierdoor niet makkelijker worden, verwacht Schippers.

Woensdag 3 mei: Na twaalf dagen vakantie keren de onderhandelaars terug aan tafel. Een dag later dan gepland vanwege het overlijden van de moeder van Jesse Klaver. "Ik ben verdrietig", zegt Klaver. "Mijn moeder zou niet anders hebben gewild dan dat ik hier vandaag ben om mijn verantwoordelijkheid te nemen en de gesprekken te voeren over een nieuw kabinet."

Donderdag 4 mei: Er moeten meters worden gemaakt, zegt Schipers. De agenda zit voor volgende week bomvol. Ze wil alleen verklappen dat er over de financiën is gesproken. Er wordt concreet gesproken over de invulling van het regeerakkoord.

Donderdag 11 mei: De onderhandelaars houden de kaken nog steeds stijf op elkaar, maar erbuiten klinkt af en toe (ontevreden) geluid. Ditmaal is het oud-Rabobank topman en oud-SER-voorzitter Herman Wijffels die zich uitspreekt tegen Buma's houding ten opzichte van het klimaatbeleid. "Die man heeft helemaal niets met het duurzaamheidsvraagstuk. Als dat zo blijft, moet het CDA de oppositie maar in", zegt de CDA-prominent over de partijleider in het AD.

Een harde en persoonlijke aanval op Buma. Opmerkelijk ook omdat Wijffels hem verder nooit ziet, zegt hij later op de dag tegen het FD. "Ik neem waar wat er in de publiciteit gezegd wordt en met die benadering komt er van klimaatbeleid en de transitie die we moeten doorvoeren, niets terecht", aldus Wijffels tegen de zakenkrant.

Maandag 15 mei: De gesprekken zijn geklapt. Schippers wijt het mislukken van een nieuw te vormen kabinet vooral aan de inhoudelijke verschillen. "We wisten dat het moeilijk zou worden", zegt Schippers in een eerste reactie. De partijen zijn er op het punt van migratie niet uitgekomen. Ook de verschillen op de dossiers klimaat en inkomen bleken te groot. "We hebben echt alles geprobeerd om die kloof kleiner te maken, maar uiteindelijk was dat kleine stukje niet te overbruggen", aldus Schippers.

Woensdag 17 mei: De Kamer debatteert met informateur Schippers over de mislukte formatie. ChristenUnie, PvdA en SP willen weten op welk specifiek onderwerp het klapte. VVD, CDA, D66 en GroenLinks willen daar geen uitspraken over doen. Duidelijk is wel dat Rutte, Buma en Klaver een nieuwe poging met elkaar niet zien gebeuren.

Wie dan wel? De ChristenUnie is een optie, maar dat ziet Pechtold niet zitten. De PvdA kan de VVD, CDA en D66 aan een meerderheid helpen, maar Asscher wil na zijn verkiezingsnederlaag niet het kabinet in. Blijft de SP over, maar Roemer wil niet met de VVD. CDA, D66. Schippers roept Roemer op in ieder geval het gesprek aan te gaan.

Donderdag 18 mei: Een impasse in de kabinetsformatie dreigt. ChristenUnie, SP en PvdA zijn in beeld om de plek van GroenLinks in te nemen. Maar de SP wil niet met de VVD regeren, de PvdA wil niet in het kabinet na het monsterverlies van 29 zetels. Rutte wil praten met de SP, PvdA of de SP als vierde partij. De ChristenUnie is bereid de gesprekken aan te gaan, Pechtold ziet het niet gebeuren. Volgens Buma dreigt de formatie in een impasse te geraken.

Zondag 21 mei: D66-prominenten slaan van zich af. Zij zien een coalitie met de ChristenUnie niet zitten.

Maandag 22 mei: Schippers start een nieuwe ronde van gesprekken met de fractieleiders om te onderzoeken hoe zij de formatie kan vlottrekken. D66 blijft een beroep doen op de PvdA en de SP, terwijl Roemer blijft verwijzen naar een centrum-links kabinet zonder de VVD, maar met Buma als premier. Dat ziet Buma echter niet zitten.

Schippers concludeert na alle gesprekken dat een formatie tussen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie toch moet worden onderzocht. Pechtold en Segers willen eerst een mandaat van de fractie.

Dinsdag 23 mei: Pechtold en Segers hebben toestemming gekregen van de fracties om een verkennend gesprek te voeren, maar het loopt stuk. De partijleiders zijn tot de conclusie gekomen dat de onderlinge verschillen te groot zijn om aan onderhandelingen te beginnen. Rutte en Buma zijn verbijsterd en willen een gesprek met Pechtold en Segers. Pechtold weigert. "Het zou niet zinvol zijn." De chaos is compleet. Alle mogelijke combinaties die een meerderheidscoalitie zijn geblokkeerd.

Woensdag 24 mei: Schippers is niet van plan de handdoek in de ring te gooien en vraagt om meer tijd. Die krijgt ze. De partijleiders moeten vrijdag beschikbaar zijn voor overleg. Ondertussen geeft Rutte een formatie met de ChristenUnie niet op. Volgens de VVD'er is er maar een optie uitvoerig onderzocht en dat is die met GroenLinks. Wat hem betreft zijn er nog drie opties: met de SP, PvdA of de ChristenUnie.

Donderdag 25 mei: Schippers voert de druk op. Zij waarschuwt de partijleiders dat een minderheidskabinet dreigt als zij zich niet bereid tonen compromissen te sluiten.

Vrijdag 26 mei: Een nieuwe ronde gesprekken moet de impasse doorbreken, maar de partijleiders bewegen minimaal. Nog steeds zijn er blokkades. Alleen GroenLinks zet de deur weer op een kier: Klaver is bereid opnieuw met het motorblok te praten, maar op het thema migratie zullen de VVD en CDA moeten bewegen. Rutte en Buma staan open voor een gesprek, maar dan zonder voorwaarden vooraf.

Hoewel de impasse niet doorbroken lijkt te zijn, ziet Schippers openingen. "Ik heb er alle vertrouwen dat het advies zal zorgen dat de boel in de volgende fase weer in beweging zal komen", zegt ze.

Maandag 29 mei: Schippers biedt Kamervoorzitter Arib haar eindverslag van de verkenning aan. Ze adviseert minister van Staat Herman Tjeenk Willink aan te wijzen als nieuwe informateur. Ze geeft de partijleiders mee dat een meerderheidskabinet alleen mogelijk is als partijen de hakken uit het zand halen.

Woensdag 31 mei: De nieuw aangestelde informateur Willink nodigt in eerste instantie de VVD, CDA, D66, GroenLinks en ChristenUnie uit voor een nieuwe ronde formatiegesprekken.

Donderdag 1 juni: GroenLinks begint weer serieus in beeld te komen als onderhandelingspartner. Pechtold maakt er geen geheim van dat hij hoopt dat Klaver zich weer meldt aan de onderhandelingstafel. De GroenLinks-leider wil nog niet vooruitlopen op nieuwe gesprekken met VVD, CDA en D66, maar wijst het ook niet af.

Klaver: "We hebben nu gekeken naar wat het speelveld is en het is aan de informateur om te kijken hoe de situatie is en welke combinaties mogelijk met elkaar kunnen praten." De ChristenUnie, die wat Rutte en Buma betreft nog in beeld in, ziet nieuwe gesprekken niet snel gebeuren.

Dinsdag 6 juni: Na het tweede gesprek dat Klaver met de nieuwe informateur Tjeenk Willink had, geeft de GroenLinks-leider een kleine opening om opnieuw te onderhandelen met VVD, CDA en D66. "We gaan zien hoe ver het komt."

Ook de ChristenUnie wil weer aan tafel zitten met de drie andere partijen, ondanks de afwijzende houding van D66. Wat Segers betreft zijn er vanuit zijn partij geen blokkades en is het niet per definitie over en uit.

Rutte, Buma en Pechtold, die tegelijkertijd bij de informateur langskamen, wilden niets inhoudelijks zeggen over de gesprekken.  

Woensdag 7 juni: Hoewel er officieel geen gesprekken staan gepland, komen Rutte en Klaver samen bij informateur Tjeenk Willink thuis in Scheveningen. Over de inhoud van de gesprekken, bijvoorbeeld of het een verkenning of onderhandeling is, worden geen mededelingen gedaan.

Donderdag 8 juni: VVD, CDA, D66 en GroenLinks overleggen met de informateur. Net als woensdag stond er ook nu niets officieels op de planning. Volgens Rutte gaat het om informele gesprekken. Na twee sessies van enkele uren gaan ze weer uitelkaar zonder commentaar te geven. Er wordt verder gesproken, maar wanneer is onduidelijk.

Het is voor het eerst sinds de onderhandelingen op 15 mei klapten dat de vier partijen weer met elkaar in gesprek zijn.

Vrijdag 9 juni: De vier partijleiders hervatten hun onderhandelingen, maar nog niet op het Catshuis. Er wordt intensief overlegd in de wandelgangen van de Tweede Kamer. Duidelijk is dat het thema migratie opnieuw op tafel ligt. D66 vaardigt migratie-expert Sjoerd Sjoerdsma af voor overleg met GroenLinks. Later verplaatsen de gesprekken zich naar het Catshuis. Daar wordt besloten maandag weer verder te gaan.

Maandag 12 juni: Na weer een paar dagen koortsachtig overleg besluit GroenLinks maandagavond dat het definitief niets ziet in verdere gesprekken.

Informateur Tjeenk Willink heeft op basis van alle gesprekken een voorstel geschreven over hoe in toekomstige gevallen afspraken kunnen worden gemaakt met andere landen over de opvang van vluchtelingen in Europa, maar GroenLinks kan hier niet mee instemmen.

Dinsdag 13 juni: Nadat het stof wat is neergedaald, wordt duidelijk dat VVD, CDA en D66 het vooral GroenLinks kwalijk nemen dat de gesprekken zijn mislukt.

Volgens Rutte is de formatie vastgelopen op een voorstel waar zelfs de meest linkse regering in Europa mee in kan stemmen. Hij begrijpt daarom niet waarom het in de gesprekken met GroenLinks niet is gelukt om afspraken te maken. Ook Buma en Pechtold zijn kritisch op Klaver.

Woensdag 14 juni: Tjeenk Willink gaat verder met zijn zoektocht naar een meerderheidskabinet. Hij heeft in eerste instantie Rutte en Buma uitgenodigd. Beiden blijven pleiten voor een meerderheidskabinet.

Rutte gaf geen voorkeur. "Daar nu een rangorde in aan te brengen past mij niet. Daar is de VVD te klein voor", zei de VVD-leider woensdag nadat hij een klein uur met informateur Herman Tjeenk Willink had gesproken.

Ook Buma is voorzichtig. "Als het CDA eigen voorkeuren gaat verzinnen, maakt dat de situatie alleen maar moeilijker", aldus de CDA'er. Rutte sluit zelfs niet uit dat nieuwe verkiezingen nodig kunnen zijn.

Donderdag 15 juni: Tjeenk Willink roept partijen op te bewegen, anders lijkt een meerderheidskabinet onmogelijk. De informateur concludeert dat een kabinet met PVV en SP niet mogelijk zijn vanwege de opgeworpen blokkades. Ook GroenLinks hoeft na het mislukken van de tweede poging geen uitnodiging te verwachten. 

Dinsdag 20 juni: Asscher bezoekt voor het eerst de informateur. De PvdA'er laat weten niet beschikbaar te zijn voor een nieuw kabinet met VVD, CDA en D66. Behalve wanneer de nood zo hoog is, dat alleen de PvdA het land moet redden, maar dat geldt alleen voor uitzonderlijke gevallen, aldus Asscher.

Woensdag 21 juni: VVD, CDA, D66 en ChristenUnie gaan alsnog proberen samen een kabinet te vormen. Een paar weken terug zagen Pechtold en Segers nog niets in zo'n constructie, gezien hun grote inhoudelijke verschillen. 

Maar nu alle andere mogelijkheden zijn weggestreept, gaan de partijen voor deze laatste optie om tot een meerderheidskabinet met vier partijen met meerderheden in beide Kamers te komen. 

Vrijdag 23 juni: VVD, CDA, D66 en ChristenUnie komen voor het eerst samen bij de informateur. Dat er grote verschillen tussen met name D66 en ChristenUnie zijn, was al duidelijk. NU.nl zette de grootste hobbels op een rijtje.

Dinsdag 27 juni: Tjeenk Willink rondt zijn werkzaamheden af. Hij vraagt een nieuw kabinet vooral rekening te houden met brede steun in de Kamer bij grote vraagstukken zoals klimaat.

Gerrit Zalm (oud-minister van Financiën en oud-ABN Amro topman) wordt de nieuwe informateur.

Donderdag 29 juni: Zalm heeft woensdag eerst de agenda met de vier partijen besproken. Ze hebben het ook gehad over hoe een toekomstig regeerakkoord er ruwweg uit moet komen te zien. Dat mag vooral niet te dik en te gedetailleerd worden. Gevoelige kwesties, zoals medisch-ethische kwesties, komen volgende week op tafel. 

Donderdag wordt door De Nederlandsche Bank (DNB), het Centraal Planbureau (CPB) en het ministerie van Financiën het financieel economische plaatje van Nederland geschetst. Een week later komt Kim Putters van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) langs.

Maandag 3 juli: Deze week beginnen de vier partijen aan de medisch-ethische kwesties. Heikele onderwerpen voor D66 enerzijds en ChristenUnie en CDA anderzijds. Wat er precies op de agenda staat, is niet bekend. De onderhandelaars willen er niets over kwijt.

Wel zeggen Buma en Rutte dat zij erg tevreden zijn over Zalm. Hij leidt sinds vorige week als informateur de gesprekken.

Woensdag 5 juli: Zoals al aangekondigd, gaan de onderhandelaars ook op een andere locatie met elkaar in gesprek. Het is de bedoeling dat er zo meer meters gemaakt kunnen worden wanneer de partijen met elkaar voor meerdere dagen op één locatie zitten.

Meerdere partijen vonden het volgens Zalm "toch wel leuk om eens een keer met z'n allen inclusief een overnachting en inclusief wat informele mogelijkheden ergens te gaan zitten."

Die locatie wordt het Johan de Witthuis, niet ver van de Stadhouderskamer vandaan wat normaliter de overlegplek is.

Maandag 10 juli:


Rutte komt in vrijetijdskleding aan bij het Johan de Witthuis waar hij samen met Buma, Pechtold, Segers en hun secondanten het overleg hervat met informateur Zalm (foro: ANP).

Dinsdag 11 juli: Pechtold houdt voor dat er eerder centimeters dan meters worden gemaakt nadat hij met de andere drie partijleiders, de vier secondanten en Zalm twee dagen achtereen heeft onderhandeld in het Johan de Witthuis.

Ook Segers is voorzichtig over het proces, maar benadrukt wel dat er vooruitgang is geboekt. "Een belangrijke constatering", vindt de ChristenUnie-leider.  

Woensdag 19 juli: Na een week radiostilte waarin wel werd onderhandeld, nemen de formerende partijen na vandaag twee weken vakantie. 

De onderhandelaars van de VVD, CDA, D66 en ChristenUnie blijven optimistisch over een goede afloop van de formatiebesprekingen. "Ik was hoopvol toen we begonnen. Die hoop is niet afgenomen, misschien is die zelfs een klein beetje toegenomen", zegt Rutte.

Woensdag 9 augustus: Na bijna drie weken vakantie, hervatten VVD, CDA, D66 en ChristenUnie de onderhandelingen. Hoe staan de zaken er ook alweer voor? Lees hier een overzicht.

Hoewel de partijleiders aangeven dat de pauze nieuwe energie geeft, blijven ze worstelen met "principiële" zaken als abortus en stervenshulp. Kortom: er is nog geen zicht op een nieuw kabinet.

Voor Pechtold is het een optie om thema’s uit te ruilen. Zo krijgt de ene partij grotendeels haar zin op bijvoorbeeld onderwijs en de ander op sociale zekerheid. Een voorstel dat vooralsnog op weinig steun kan rekenen.

Vrijdag 11 augustus: Het optimisme bij de onderhandelaars groeit. Er is de afgelopen dagen vooruitgang geboekt en dat stemt tevreden, maar er zijn ook onderwerpen "die maar elke keer terugkomen", zegt Pechtold.

Dinsdag 15 augustus: D66 en ChristenUnie bereiken een compromis over een principieel medisch-ethisch thema: het volgende kabinet gaat geen voorstellen doen om de regels rond hulp bij zelfdoding te verruimen, schrijft het AD dat inzage heeft gehad in de conceptteksten. 

Wel moet er nieuw onderzoek komen naar de reikwijdte van de euthanasiewetgeving en moet er een brede maatschappelijke discussie worden opgezet. 

Als onderdeel van het compromis wordt wel de Embryowet opgerekt om de risico's op erfelijke ziektes te verkleinen. Het is nog niet zeker dat de partijen hier allemaal mee instemmen.

Segers is niet te spreken over het lekken. "Dit is schadelijk voor het proces", aldus de ChristenUnie-leider voorafgaand aan de onderhandelingen.

Woensdag 16 augustus: Wanneer een nieuw kabinet ook aantreedt, er kan in ieder geval geld worden uitgegeven. De Nederlandse economie groeit als kool. Dit jaar zelfs met 3,3 procent, denkt het CPB. Niet eerder ging het economisch zo goed sinds de financiële crisis uitbrak in 2007.

Van de sociale partners hoeven de partijen niet veel te verwachten. Werknemers en werkgevers kunnen het op korte termijn niet eens worden over zaken zoals een nieuw pensioenstelsel, de toekomst van zzp'ers en andere vraagstukken op de arbeidsmarkt.

Donderdag 17 augustus: Het AD komt met nog twee verhalen die zijn gebaseerd op conceptteksten van de onderhandelende partijen. Er is niet eerder zodanig gelekt tijdens de onderhandelingen die nu 155 dagen duurt. 

Woensdag meldt de krant dat scholieren zich moeten verdiepen in het Wilhelmus. Daarbij moet iedere Nederlander op zijn achttiende een boekje krijgen over de geschiedenis van Nederland. 

Donderdag brengt het AD naar buiten dat de vier partijen onderzoek naar meervoudig ouderschap willen. Dit is opvallend want dat is eind 2016 al eens gedaan.

Het is dan ook aannemelijk dat het onderzoek wordt gebruikt om het onderwerp te parkeren. Er wordt de komende kabinetsperiode geen hard besluit over genomen, zo valt te lezen. D66 en VVD enerzijds en CDA en ChristenUnie anderzijds zijn hier zeer verdeeld over.

Vrijdag 18 augustus: Het optimisme een week eerder over een goede afloop lijjkt alweer te zijn verdwenen. Na een tumultueuze week waarin vertrouwelijke informatie werd gelekt, noemt Rutte de situatie nu "onwaarschijnlijk complex". Het kan volgens de premier nog weken duren voordat er een nieuw kabinet is.

Zondag 20 augustus: Vanwege de lange formatie, is het kabinet Rutte II sinds zondag het langstzittende naoorlogse kabinet. De coalitie van VVD en PvdA regeert nu 1.749 dagen, een dag langer dan de vorige recordhouder Lubbers III tussen 1989 en 1994.

Dinsdag 22 augustus: Prinsjesdag nadert. Dat betekent dat het demissionaire kabinet de begroting voor 2018 zal maken. Daar staan zoals gebruikelijk tijdens de formatie geen grote beleidswijzigingen in. De PvdA wil wel graag meer salaris voor basisschoolleraren. Die wens wordt voorgelegd aan de formerende partijen. 

Rutte laat weten dat informateur Zalm voortdurend in contact staat met het ministerie van Financiën zodat beleid goed op elkaar aansluit en er geen verrassingen zijn.

Om het proces te versnellen met het oog op de fractievergaderingen van de partijen volgende week, wordt er deze week op de 'hei' verder gesproken. De onderhandelaars gaan met Zalm op donderdag en vrijdag naar Landgoed De Zwaluwenberg bij Hilversum.

Lees meer over:
Tip de redactie