Staatssecretaris Eric Wiebes (Financiën) heeft zich de woede van de oppositie in de Kamer op de hals gehaald door een aantal documenten over de vrijwillige vertrekregeling van de Belastingdienst niet naar de Kamer te sturen.

Nog voordat het debat donderdagochtend over de regeling feitelijk is begonnen, ligt Wiebes ruim een half uur onder vuur. 

"Dit lijkt op een amateuristische voetbalclub in plaats van op een professionele Belastingdienst", stelt CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt. 

"Zo kan ik mijn werk als controleur niet doen", bijt SP'er Farshad Bashir Wiebes toe. Ook de PVV, D66 en de ChristenUnie zijn direct kritisch.

CDA

De oppositiepartijen, met het CDA voorop, eisen dat Wiebes de documenten opstuurt of die op zijn minst zelf leest, zodat de bewindsman er vragen over kan beantwoorden. Het gaat om drie documenten die worden genoemd in het vorige week gepubliceerde kritische rapport over de reorganisatie bij de Belastingdienst.

In die stukken zou worden gewaarschuwd voor het risico dat de reorganisatie wordt gezien als een verkapte VUT-regeling omdat vooral ouderen de fiscus verlaten vanwege de riante vertrekregeling.

Het kabinet ontmoedigt vervroegd uittreden en legt instanties in zo'n geval een boete op. Dat overkwam ook de Belastingdienst, waardoor de fiscus een extra aanslag van 178 miljoen euro moet betalen.

Informeel

Wiebes meldde in november aan de Kamer dat er geen formele documenten bestaan waarin wordt gewaarschuwd voor die boete. Bovendien is de relevante informatie - dat er is gewaarschuwd - wel opgenomen in het onderzoeksrapport. Maar de waarschuwing bereikte de staatssecretaris nooit. 

Die gebrekkige communicatie is volgens Wiebes nu juist de crux bij de Belastingdienst. "Dat is één van de kernpunten van het rapport. We moeten af van de informele cultuur."

Wel geeft de bewindsman toe dat hij in november de nuance had moeten aanbrengen dat er mogelijk wel informele documenten bestaan die door de onderzoekscommissie gevonden zouden kunnen worden. Op dat moment was het onderzoek nog volop in gang.  

Onvoldoende

Voor Omtzigt is deze uitleg niet voldoende. Een van de documenten die wordt bestempeld als informeel, zijn de notulen van de raad van bestuur van de Belastingdienst. "Als die stukken informeel zijn, bestaat er bij de Belastingdienst geen enkel formeel stuk meer", zegt Omtzigt.

De CDA'er waarschuwt Wiebes ook subtiel door hem erop te wijzen dat de documenten met een Wob-verzoek alsnog boven tafel zijn te krijgen.

Steven van Weyenberg (D66) hekelt de woordenspelletjes van de staatssecretaris. "Hadden wij moeten aanslaan op het begrip 'informele stukken'?" 

Dat doet de D66'er denken aan de Commissie-Oosting. In die debatten, waarbij twee ministers van Justitie moesten aftreden, werd lang gediscussieerd of cruciale informatie wel of niet naar de Kamer kon worden gestuurd omdat het al dan niet over een persoonlijke aantekening ging.

Uiteindelijk geeft Wiebes na zeven uur debatteren toe aan de wens van de oppositie. Tijdens een schorsing leest hij de documenten en komt tot de conclusie dat er geen nieuwe informatie in staat.

Onderzoek

Niet alleen de informatieverstrekking over de boete zit de oppositie dwars. Zij willen ook helderheid over het ontstaan van de mislukte reorganisatie. Halverwege het debat, dat ruim drie uur langer duurt, zijn er zoveel nieuwe vragen dat er om een tweede onderzoek wordt gevraagd.

PVV, CDA, D66 en SP willen precies weten wat er tussen 1 en 23 november 2015 is gebeurd, de periode dat de vertrekregeling voor iedereen binnen de Belastingdienst werd opengesteld. Daar ligt ogenschijnlijk de oorzaak dat de situatie uit de hand liep en het budget ruiterlijk werd overschreden.

Wiebes kreeg naar eigen zeggen pas lucht van de situatie in januari 2016, nadat de regeling juridisch al was dichtgetimmerd door de ambtelijke top van de Belastingdienst en de betrokken vakbonden. "Er bestaat nog een witte vlek", zegt Omtzigt. 

Maar Wiebes wil niets van een onderzoek weten. "Ik wil geen speurtocht naar de schuldigen. Dat dient geen doel."

Wervingsplan

Wiebes moet tijdens het debat regelmatig alles uit de kast halen om de parlementariërs te overtuigen dat hij de situatie onder controle heeft.

Het helpt daarbij niet dat hij moet terugkomen op een eerder door hem gedane uitspraak in de Kamer. In november sprak hij over een gedetailleerd rekruteringsplan waarin staat hoeveel mensen van welk type nodig zijn. "Voortrollend weten we hoeveel mensen dat zijn. Zo werkt dat in een organisatie", zei Wiebes destijds.

Maar op vragen van Van Weyenberg blijkt zo'n plan helemaal niet te bestaan. "Ongelooflijk", reageert Van Weyenberg. "Werving is cruciaal voor het borgen van de continuïteit en de vernieuwing van de Belastingdienst."

Harde conclusies

Oorspronkelijk gaat het debat over de harde conclusies uit het rapport over de vrijwillige vertrekregeling bij de Belastingdienst. 

Van begin af aan ging er veel mis. Zo werd Wiebes niet op de hoogte gesteld dat er een half miljard euro voor de reorganisatie werd uitgegeven, terwijl de staatssecretaris voor zo'n bedrag wel zijn fiat moet geven. Het onderstreept de informele en autonome cultuur bij de Belastingdienst waar kabinet en Kamer zo graag vanaf willen.

Die informele manier van werken moest een keer tot ongelukken leiden, zei Wiebes na afloop. "Ik heb helemaal geen vertrekregeling besteld. Dat is buiten mijn gezichtsveld gebeurd". Wiebes dacht dat hij te maken had met een van werk naar werk-programma. 

Gebrek aan regie en gebrek aan tegenspraak is één van de conclusies van de onderzoekscommissie. Daardoor komt het innen van belastinggeld in gevaar als er geen actie wordt ondernomen. Hoe de vertrekregeling uiteindelijk zo uit de hand kon lopen, wisten de onderzoekers na drie maanden speuren ook niet.

Er moeten tussen 2016 en 2020 circa vijfduizend mensen bij de fiscus vertrekken. Daarvoor in de plaats komen vijftienhonderd nieuwe werknemers met kennis van moderne techniek die de Belastingdienst kunnen helpen bij de broodnodige verdere digitalisering van de dienst.