Het Rijk mag aan de opvang van uitgeprocedeerde vreemdelingen de voorwaarde stellen dat zij meewerken aan hun vertrek. Als de betrokkene dat weigert, mag onderdak worden geweigerd. 

Alleen in specifieke omstandigheden van de vreemdeling, moet daar eerst onderzoek naar worden gedaan.

Dat heeft de Raad van State donderdag besloten.

Het kabinet had eerder dit jaar afgesproken om de opvang van illegalen in vijf grote steden en Ter Apel te regelen. De zogenoemde bed-bad-broodregeling zou voor een ''beperkt aantal weken'' zijn. De opvang kan langer duren als de vreemdelingen gaat meewerken aan zijn terugkeer of als er een andere oplossing wordt gevonden.

De coalitie van VVD en PvdA was tot dit compromis gekomen na een dagenlang dreigende crisis. De afgelopen maanden is dat coalitieakkoord met de gemeenten besproken. De uitkomst van dat overleg is nog steeds niet duidelijk, ook niet of het vrijheidsbeperkende locaties worden. Het kabinet wilde eerst het oordeel van de Raad van State afwachten.

Iraanse man

In deze zaak ging het om een Iraanse man. Hij wilde wel opvang, maar hij was het er niet mee eens dat hij mee zou moeten werken aan zijn terugkeer. De rechtbank Den Haag oordeelde daarop dat het Rijk de verplichting heeft illegalen sowieso opvang te bieden, zoals dat voortvloeit uit Europese verdragen.

Staatssecretaris Klaas Dijkhoff (Veiligheid en Justitie) kwam daartegen in verweer. De Raad van State geeft hem nu gelijk, maar stelt wel dat hij rekening had moeten houden met bijzondere omstandigheden. In dit geval ging het om de psychische gesteldheid van de man, die daardoor de gevolgen van zijn handelen niet kon overzien.

Dijkhoff moet in deze zaak een nieuw besluit nemen. ''Het is een bevestiging van wat we zelf al dachten", stelt Dijkhoff in een reactie. "We hadden dezelfde analyse gemaakt, het is prettig dat die bevestigd wordt.''

De Raad van State vindt dat de vreemdeling niet rechtstreeks een beroep kan doen op het Europees Sociaal Handvest (ESH). Ook zijn de beslissingen van het Europees Comité voor Sociale Rechten (ECSR) over dit handvest niet bindend voor de landen die hierbij zijn aangesloten. Wel zijn die beslissingen gezaghebbend, aldus de Raad.

VluchtelingenWerk Nederland is teleurgesteld in de uitspraak. "De meeste burgemeesters zeggen ook dat het op straat zetten van uitgeprocedeerde asielzoekers niet werkt. We hopen dat de rijksoverheid naar de gemeenten zal luisteren. Gemeenten hebben de ruimte nodig om op individueel niveau te kijken wat nodig is om te werken aan vertrek. We begrijpen dat het kabinet voorwaarden wil stellen, maar de realiteit is anders."

Ook Amnesty International is niet blij met de uitspraak. "Door opvang te koppelen aan voorwaarden en slechts tijdelijk aan te bieden, belanden uiteindelijk alsnog mensen op straat."

Dijkhoff: 'Prettig dat analyse over opvang wordt bevestigd'
Dijkhoff: 'Prettig dat analyse over opvang wordt bevestigd'

Afspraken maken

Attje Kuiken, Tweede Kamerlid voor de PvdA, wil dat Dijkhoff snel met de gemeenten om tafel gaat om de opvang te regelen. "Uitgeprocedeerde vreemdelingen moeten niet op straat leven, maar de rust krijgen om te werken aan hun terugkeer. Nu helder is wat de juridische kaders zijn kunnen zij snel tot een afspraak komen", aldus de PvdA'er.

Ook D66 wil dat er snel een akkoord komt met de gemeenten. Die gemeenten moeten wel bed-bad-brood kunnen blijven bieden, omdat de illegalen anders uit het oog van de autoriteiten dreigen te verliezen. Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma: "Uitgeprocedeerde asielzoekers terugkeren, maar dit werkt niet vanaf de straat of vanuit de illegaliteit."

GroenLinks-Kamerlid Linda Voortman wil weten wat de gevolgen zijn van de uitspraak voor het kabinetsbeleid. "De Raad van State geeft aan dat het ESH gezaghebbend is. Ik neem dus aan dat Nederland zich hier niet aan zal onttrekken. Recht op voedsel en onderdak moet een onvoorwaardelijk recht zijn."

De ChristenUnie noemt de uitspraak een "papieren reactie op een weerbarstige praktijk". De partij maakt zich zorgen om uitgeprocedeerde asielzoekers die niet kunnen terugkeren. Kamerlid Joël Voordewind: "Het kabinet is nu aan zet: kiest ze voor het op straat zetten van vreemdelingen, of kiest ze voor echte oplossingen, waarbij de kans op daadwerkelijke terugkeer van deze mensen groter is."

De VVD is blij met de uitspraak. Kamerlid Malik Azmani: "Het is goed dat er geen tegenstrijdig signaal wordt afgegeven door verblijf toch te faciliteren terwijl de procedure is afgerond en de vreemdeling een vertrekplicht heeft. De uitspraken van vandaag bevestigen dit"