'Netelenbos dreigde met aftreden om aanbesteding HSL'

Toenmalig minister Tineke Netelenbos (Verkeer en Waterstaat) dreigde in het voorjaar van 2000 impliciet met aftreden toen het kabinet-Kok weigerde om de hogesnelheidslijn (HSL) onderhands aan een combinatie van NS, KLM en Schiphol te gunnen.

Dat blijkt maandagochtend tijdens de eerste dag van de openbare verhoren door de parlementaire enquêtecommissie Fyra over het debacle met de hogesnelheidstrein. 

Oud-secretaris-generaal van het ministerie Ralph Pans zei dat Netelenbos in een handgeschreven brief aan premier Wim Kok schreef niet te weten of ze wel verantwoordelijkheid wilde dragen voor een openbare aanbesteding.

Volgens Pans ging Netelenbos in de brief echter niet zo ver dat ze het besluit direct koppelde aan haar portefeuille.

Pans stelde dat er bij het ministerie twijfels waren over de gevolgen van marktwerking op het spoor en of er wel voldoende interesse was bij andere partijen om op de lijn te bieden. Bovendien was er al veel tijd verloren in het proces, zo stelde Pans.

Verscheurd

Netelenbos stond met haar opvatting alleen in het kabinet. Onder andere minister van Financiën Gerrit Zalm, minister van Economische Zaken Annemarie Jorritsma en minister van Landbouw Laurens Jan Brinkhorst wilden wel aanbesteden.

De brief werd tijdens een overleg tussen Kok en Netelenbos verscheurd, omdat de inhoud volgens een adviseur van Kok juridische gevolgen zou kunnen hebben. Ook Kok wilde uiteindelijk openbaar aanbesteden, omdat in zijn ogen de juridische risico's voor onderhandse gunning te groot waren.

Het kabinet had toen immers al besloten om een traject van aanbesteden te starten en er zouden juridische problemen kunnen ontstaan als er alsnog onderhands zou worden gegund.

Transparantie

Volgens Pans had de landsadvocaat echter aangegeven dat de onderhandse aanbesteding aan de zogeheten Oranjecombinatie van NS, KLM en Schiphol wel mogelijk was, mits er sprake was van voldoende transparantie en onderbouwing.

In het bod van de Oranjecombinatie zou de Staat jaarlijks 100 miljoen krijgen voor het gebruik van de hogesnelheidslijn.

Een eerder onderhands bod van de NS was volgens Pans niet realistisch en financieel "aan de dunne kant". Daarbij stelde het spoorbedrijf allerlei andere eisen die ver af stonden van de vraag van het ministerie. Bovendien leverde dit voor de Staat jaarlijks veel minder op.

Reiziger

Oud-directeur productontwikkeling van de NS, Maarten Spaargaren, stelde later op de dag tegenover de enquetecommissie dat dit voorstel was opgesteld vanuit het perspectief van de reiziger.

Hij erkende wel dat ook meespeelde dat er bij de NS angst was dat andere partijen de positie van de NS op het binnenlandse spoor zou bedreigen.

Uiteindelijk won de NS de aanbesteding met een veel hoger bod: 178 miljoen. De andere twee kandidaten boden niet meer dan 100 miljoen. Bij het ministerie heerste volgens Pans verbazing over het extreem hoge bod van NS.

Volgens hem was het in die tijd echter niet gebruikelijk dat de Staat als enige aandeelhouder van NS zich bemoeide met de bedrijfsvoering bij het bedrijf. Uiteindelijk kwamen ministerie en NS uit op een jaarlijkse bijdrage van 148 miljoen.

Video: Verhoren Fyra-enquete begonnen

Spaargaren erkende tegenover de commissie dat er bij het bod van 178 miljoen uit werd gegaan van de meest optimistische scenario's en dat het een hele uitdaging zou worden dat bedrag terug te verdienen. 

Dit bedrag werd volgens hem strategisch verhoogd om de kans om door te kunnen naar de volgende ronde van de aanbesteding te vergroten. Dit was volgens hem nodig, omdat de overheid een zo hoog mogelijke opbrengst wilde realiseren.

De NS ging ervan uit dat in een tweede ronde de bijdrage zou kunnen worden verlaagd als ook de prijs voor de kaartjes omlaag zouden gaan, aldus Spaargaren.

Vlak voor de ondertekening van het contract tussen de Staat en de NS eind 2001 drong het spoorbedrijf nog aan op uitstel van het beklinken van de overeenkomst. Spaargaren noemde maandag een hele reeks van zorgen die op dat moment bij het spoorbedrijf leefden. Het ministerie wilde echter niet langer wachten.

Netelenbos

Deze week zullen verder oud-minister van Verkeer en Waterstaat Tineke Netelenbos zelf en oud-minister van Financiën Gerrit Zalm onder ede worden gehoord. Ook zal de president-commissaris van de NS tussen 1996 en 2001 Jan Timmer langskomen voor verhoor.

De Fyra-enquetecommissie, onder leiding van CDA-Kamerlid Madeleine van Toorenburg, wil in totaal veertig betrokkenen onder ede verhoren over het debacle rond de hogesnelheidstrein.

De verhoren zullen tot 12 juni duren en zijn enigszins chronologisch opgebouwd. Eerder sprak de commissie al besloten met zo'n tachtig betrokkenen, waaronder technici.

Lees meer over:
Tip de redactie