Het kabinet onderhandelt met de constructieve oppositie (D66, ChristenUnie en SGP) over de begroting van volgend jaar. Waarom eigenlijk en hoe gaan die onderhandelingen eruit zien?

Waarom onderhandelt het kabinet met de oppositie?

Het kabinet heeft in de Tweede Kamer een meerderheid om de eigen plannen erdoor te krijgen. Maar in de Eerste Kamer heeft het kabinet dat niet en dus is er steun van (een deel van) de oppositie nodig. Een "weeffout", zo stelden critici al snel, omdat een wet pas echt kan worden ingevoerd als de Eerste Kamer er ook mee instemt. De VVD en de PvdA bezetten samen echter maar 30 van 75 zetels in de Eerste Kamer.

In de Eerste Kamer wordt in Nederland wetgeving die al door de Tweede Kamer is behandeld, opnieuw tegen het licht gehouden. Er wordt gekeken of een wetsvoorstel wel uitvoerbaar is. De Tweede Kamer kan de tekst van een wetsvoorstel nog veranderen, de Eerste Kamer kan een wetsvoorstel alleen goedkeuren of afwijzen.

De problemen met de minderheid van het kabinet in de Eerste Kamer werden vorig jaar duidelijk bij het nieuwe wetsvoorstel om de opbouw van het pensioen te verlagen. De gehele oppositie in de Eerste Kamer wees het voorstel af, waardoor er geen meerderheid bestond om voor de wet te stemmen. Het kabinet moest daarom de wet aanpassen.

Waar gaan de onderhandelingen over?

Het begrotingstekort is in Nederland meer dan drie jaar boven de 3 procent geweest en daarmee hoger dan in Brussel toegestaan.  Een land komt daarmee in de 'buitensporigetekortprocedure' en riskeert daarmee boetes van de Europese Commissie.

In de praktijk betekent het echter dat de begrotingsplannen van Nederland de laatste jaren worden beoordeeld door Brussel, dat vaak ook aanwijzingen geeft hiervoor. Zo drong Brussel in het verleden al aan op het aanpakken van de problemen op de huizenmarkt, omdat dit de Nederlandse economie in gevaar bracht.

Eind april moet een concept van de begrotingsplannen voor 2015 al naar Brussel worden gestuurd, in het najaar gevolgd door een definitieve versie. Waarschijnlijk is dit het laatste jaar dat dit zo strikt gebeurt: minister Jeroen Dijsselbloem van Financiën liet begin april al weten dat de kans heel groot is dat Nederland binnenkort ontslagen wordt van het Europese strafbankje.  

Dat is het geval als de economie gunstig blijft en het Nederlandse tekort 3 jaren op rij (2013-2015) onder de 3 procent uitvalt. Dijsselbloem verwacht dat Brussel dit in juni officieel kan bevestigen.

Wel moest een forse tegenvaller worden geïncasseerd, namelijk het afschieten van de huishoudentoeslag. Deze samenvoeging van toeslagen zou de staatskas jaarlijks 1,2 miljard moeten opleveren, maar de maatregel blijkt niet uitvoerbaar.  Op het ministerie van Volksgezondheid zijn daarentegen juist meevallers die oplopen tot 1 miljard euro, voornamelijk wegens goedkoper medicijngebruik.

Wat zijn de wensen van de oppositie?

De drie partijen hebben allemaal een aardige wensenlijst op tafel gelegd.  D66 wil een miljard lastenverlichting creëren, ChristenUnie heeft eisen die oplopen tot bijna 800 miljoen euro en ook de wensen van de SGP komen uit op 650 miljoen euro.

D66 wil een miljard lastenverlichting in de laagste belastingschijf. Dit zou bekostigd kunnen worden door te bezuinigen op zorg en sociale zekerheid, aldus D66. Daarnaast lanceerde de partij een plan voor een innovatiefonds om de Nederlandse economie te versterken: 100 miljoen euro, afkomstig van een deel van de aardgasbaten. 

De ChristenUnie wil 500 miljoen voor een belastingverlaging van de lagere inkomens, 200 miljoen voor de dagbesteding (steun voor mantelzorgers) en 60 miljoen euro voor de jeugdzorg.

Ook coalitiepartij PvdA sprak de wens uit om 200 miljoen vrij te maken voor de zorg, om de overheveling van zorgtaken van rijk naar gemeenten goed te laten verlopen. Half april kwamen de partijen al overeen om in 2015 360 miljoen euro minder te bezuinigen dan eerder voorzien. Dit loopt in de jaren daarna af tot 200 miljoen euro minder.

De SGP wil 500 miljoen euro voor belastingverlaging voor de lagere inkomens tot 40.000 euro, in het bijzonder voor alleenstaanden en ouderen. De partij wil ook 150 miljoen voor Defensie (transporthelikopters en patrouilleschepen) en voor het Openbaar Ministerie.

Dit moet betaald worden door te snijden in de overheid en te bezuinigen op de toeslagen. De partij stelt daarnaast een tolvignet voor automobilisten en vrachtwagens uit het buitenland voor. Deze maatregel zou juist geld opleveren voor de staatskas.

Wat heeft het kabinet te bieden?

De wensen zijn groot maar Dijsselbloem heeft laten weten dat er niet veel extra geld is, tenzij er elders wordt bezuinigd. Dit komt vooral omdat het kabinet al een half miljard heeft vrijgemaakt wegens de deal tussen de PvdA en de VVD om illegaliteit toch niet strafbaar te maken; een afspraak uit het regeerakkoord.  

Het was een heet hangijzer voor de PvdA en de VVD wilde het wetsvoorstel uiteindelijk wel van tafel halen; in ruil voor het half miljard voor inkomens vanaf 40.000 euro per jaar. Dit is al een flink bedrag in een tijd dat de economie nog maar net aantrekt. 

Als de begrotingspartijen dus iets willen bewerkstelligen, moet er elders bezuinigd worden. Het is de vraag of de partijen de deal tussen de PvdA en de VVD wel als voldongen feit zullen accepteren. De coalitie zal hen wat moeten bieden en het is afhankelijk van de economische ontwikkelingen of die ruimte er komt of dat er toch nog elders gesneden zal moeten worden. 

Wil het kabinet er eigenlijk wel uitkomen?

VVD-leider Halbe Zijlstra liet begin april weten dat het kabinet ook verder kan zonder de steun van de drie oppositiepartijen.  "Het hoeft niet erg te zijn als er geen akkoord komt", aldus Zijlstra. Hij liet weten vooral niets te zien in de eisen van de oppositie om belastingvoordelen voor lage inkomens te bewerkstelligen.

"Ik ben klaar met nivelleren. Daar ben ik heel duidelijk in. Daarom heb ik ook niets met pleidooien van de oppositie om de inkomensgroepen onder de 40.000 euro een belastingverlaging te geven. Dat is wéér nivelleren", aldus Zijlstra.

Dit hoort echter tot het "wapengekletter" wat bij onderhandelingen hoort, zo duidde D66-Kamerlid Wouter Koolmees de uitspraken van Zijlstra. Ook SGP-Kamerlid Elbert Dijkgraaf leek niet onder de indruk. Die liet weten dat enkele belangrijke wetsvoorstellen nog door de Eerste Kamer behandeld moeten worden. En daar heeft het kabinet zonder steun van oppositiepartijen geen meerderheid.

De eerste ronde van onderhandelingen worden eind april afgerond. In augustus zullen de gesprekken worden hervat in aanloop naar Prinsjesdag. Dan zullen eventuele meevallers op de inkomstenkant van de rijksbegroting duidelijk zijn.