Gemeenten staan achter de voorgenomen decentralisaties rondom de zorg en begeleiding naar werk, maar die leveren ook nog 'een worsteling' op. 

Het kabinet is niet duidelijk genoeg over de gevolgen van de bezuinigingen en gemeenten zelf hebben te weinig eigen budget om goede keuzes te maken.

Dat vindt Annemarie Jorritsma, voorzitter van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG).

Er komt dit jaar veel op de gemeenten af. Vanaf volgend jaar zullen gemeenten verantwoordelijk worden voor veel zorgtaken en voor begeleiding naar werk van zwakkere groepen. Hoe ziet u het jaar tegemoet?

"Principieel vind ik de decentralisaties heel goed. Tegelijkertijd gaan ze gepaard met enorme bezuinigingen. Dat is nog wel een worsteling."

Waar zit die worsteling precies in?

"Aan de ene kant gaat het om een verdubbeling van het budget voor gemeenten. Tegelijkertijd gaan de decentralisaties met forse bezuinigingen gepaard. Met name bij de huishoudelijke hulp, daar gaat het budget met 40 procent omlaag."

"Maar ook de participatiebudgetten om mensen naar werk te begeleiden gaan verder naar beneden, terwijl we er juist veel moeilijker groepen bij krijgen, zoals de mensen die uit de Wajong komen en de mensen die nu nog in de sociale werkplaats zitten. Die moeten we allemaal met minder geld in normale banen zien te krijgen en dat wordt lastig."

Denk u dat de gevolgen van de decentralisaties wel duidelijk zijn voor de Nederlandse burgers?

"Ik vind dat het kabinet tot nu toe teveel uitstraalt: de taken gaan naar gemeenten en dan blijft het wel ongeveer zoals het is. Dat kan niet."

"We zeggen wel dat we het met minder geld meer kunnen. Omdat een hulpbehoevend gezin straks bijvoorbeeld niet meer 87 hulpverleners heeft die zich om hen bekommert, maar slechts één instantie. Dat is efficiënter en dus goedkoper en ook beter voor de mensen zelf."

"Maar als je zulke grote bezuinigingen doet, zoals op de huishoudelijke hulp en de Participatiewet, dan kan je niet meer volhouden dat we nog allemaal dezelfde steun kunnen verlenen zoals we dat in het verleden ook gedaan hebben."

"Dat moet het kabinet ook heel duidelijk zeggen. Minder mensen zullen aanspraak op dat soort voorzieningen kunnen maken."

Zullen er veel gemeenten in de problemen komen door de plannen?

"We voorzien voor het oosten van Groningen en het zuiden van Limburg problemen bij de uitvoering van de participatiewet, waar het gaat om mensen die nu in een sociale werkvoorziening (WSW)."

"In die gebieden is minder werkgelegenheid, er is sprake van krimp en er zijn relatief veel mensen in de WSW terechtgekomen. Die gemeenten hebben echt een grote uitdaging en het is de vraag of het verminderen van de budgetten wel kan in het tempo waarin dat nu is voorgesteld. Dat zou een tandje minder moeten."

Maar als dat niet gebeurt, wat is dan de consequentie?

"We hebben natuurlijk altijd een vangnet: als een aantal gemeenten er niet uit zullen komen, zullen ze 'failliet' gaan en aanspraak maken op het gemeentefonds. Het Rijk heeft daar geen last van, maar andere gemeenten zullen dan moeten bijspringen. Dat vind ik bij zo’n grote verandering in de wetgeving geen goed uitgangspunt."

"Als een gemeente per ongeluk in financiële problemen terechtkomt dan hoort daar wel solidariteit van andere gemeenten tegenover te staan. Maar als dat veroorzaakt wordt door Rijksbeslissingen dan zal dat niet zomaar goed door de andere gemeenten ontvangen worden."

"We vinden dat we naar een grotere decentralisatie zouden moeten: ook van de belastingen. We moeten meer eigen inkomsten krijgen. Dat staat los van de decentralisaties, maar ons pleidooi wordt hier wel door versterkt."

Waarom willen de gemeenten meer eigen belastingen gaan heffen?

"Wij zijn een heel raar landje in Europa. In de rest van Europa moeten gemeenten voor minimaal de helft van de inkomsten eigen belastingen heffen. Soms zelfs helemaal volledig."

"In ons land is het zo geregeld dat de gemeenten het grootste deel van het budget van het Rijk krijgen en slechts ongeveer 10 procent via eigen belastingen verwerven, zoals de ozb. Dat is natuurlijk veel te weinig om je risico's te kunnen dragen. Zeker nu de risico's met de decentralisaties voor de gemeenten alleen maar groter worden."

Veel Nederlanders zullen niet staan te springen om meer belastingen.

"Het is geen populair onderwerp onder politieke partijen. En er is op het ogenblik ook geen enkele lokale politicus die dit zo vlak voor de gemeenteraadsverkiezingen gaat zeggen."

"Dan denkt iedereen inderdaad: we krijgen meer belastingen. Maar het gaat natuurlijk niet automatisch over meer geld per saldo, maar over andere keuzes. Een deel van wat het Rijk aan belasting heft moet gewoon naar de gemeentelijke belastingen toe. De Rijksbelastingen moeten dan omlaag. Hoe je dat vervolgens inricht, dat is natuurlijk uiterst politiek en daar moet de politiek ook over beslissen."

Maar wat is het voorstel van de VNG?

"Je kan het op allerlei manieren vorm geven. In de Verenigde Staten heffen gemeenten bijvoorbeeld belastingen via de btw. In het noorden van Europa gaat het vaak via de inkomstenbelasting."

De burger zal in de ene gemeente dan meer belasting moeten betalen dan in de andere. Is dat wel eerlijk?

"We willen dat er meer financiële ruimte voor gemeenten komt, zeker nu er meer taken naar gemeenten gaan. Het sociale domein ligt zo dicht bij de burger: de mensen merken straks rechtstreeks wat de gemeente wel of niet doet."

"Maar zonder eigen gelden kan je de discussies over hoe dat in te richten op lokaal niveau niet goed voeren. Wil je een mooi voorzieningenniveau, dan betaal je als burger in die gemeenten ook meer geld. Wil je het heel sober inrichten dan is je belasting wat lager."

"Nu is daar totaal geen relatie tussen, maar laat de burgers dat maar merken."

En als die burgers die hogere belastingen in de ene gemeente niet willen, dan zullen ze maar moeten verhuizen naar de goedkopere gemeente?

"De ervaring leert in alle andere landen met dit systeem dat het allemaal marginale verschillen zijn. Maar het gaat ook over risico's. Als je het risico alleen nog maar kunt dragen door 'dan moet ik dat zwembad maar sluiten': dat is raar. Dat is geen goede afweging."

Veel Nederlanders zullen denken dat wat er voor hen geregeld is, afhankelijk wordt van de gemeente waarin ze wonen.

"Daar is veel angst over, maar ik zie dat de gemeenten allemaal een verschillende soort problematiek hebben. In Almere, waar ik burgemeester ben is 35 procent van onze inwoners jonger dan 23 jaar."

"Logisch dat wij in ons beleid heel nauwkeurig kijken naar hoe we omgaan met jongeren. Terwijl je in de gemeentes aan de overkant in het Gooi een groter percentage ouderen hebt ; daar is het beleid meer afgestemd op ouderen. Dan zullen niet alle jongeren ineens in Almere gaan wonen, en niet alle ouderen in het Gooi."

Kunt u garanderen dat voor mensen de zorg wel op een bepaald minimumniveau blijft bestaan?

"Er zal zorg op maat zijn. Dat op minimumniveau, dat is geen objectief gegeven. In sommige gemeenten zullen de mensen wat meer zelf moeten doen, omdat men dat ook goed vindt. Gemeenten willen echt dat het goed geregeld wordt."

Vanaf 2015 gaan de decentralisaties al spelen. Ik neem aan dat u de eigen belastingvrijheid niet binnen een jaar geregeld krijgt. Wat dan?

"Ik denk zelf dat het niet te regelen valt binnen deze kabinetsperiode. Het was heel lang nauwelijks te bespreken met politieke partijen op Rijksniveau. Mijn beeld is dat dat aan het bijstellen is. Er zijn ook al veel adviezen over van verschillende instanties, zoals het Coelo."

"De voorstellen zouden voor een volgende kabinetsperiode klaar moeten zijn. Ik wil de politieke partijen oproepen om de komende tijd te benutten, allemaal, om er serieuzer naar te kijken."

Maar over de decentralisaties zijn al akkoorden.

"Je moet het niet doen in het kader van de decentralisaties. Maar de decentralisaties zullen als effect hebben dat er zoveel op lokaal gebied gaat gebeuren dat het toch onontkoombaar is dat je daar ook lokale middelen bij nodig hebt. "

"Ik proef wel dat door de decentralisaties iedereen zegt: 'ja, we  moeten er misschien iets mee'. Ik denk dat men er niet meer aan ontkomt."